Afrika 2026 yilgi Mundial: Tarixiy qadammi yoki imkoniyatmi?
Afrika 2026 yilgi Fifa World Cup’ga tarixdagi eng katta delegatsiyasini yubordi. O‘nta terma jamoa, milliarddan ortiq muxlislarning umidi, kengaytirilgan format va yangi sahnalar. Turnir tugagach esa bitta savol qoldi: bu hammasi qanchalik muvaffaqiyatli bo‘ldi?
To‘qqizta jamoa pley-offga chiqdi. Caf prezidenti Patrice Motsepe bunga javoban “1,6 milliard afrikalikni faxrlantirdik”, dedi. Ammo chorak finalga yetib borgan yagona jamoa — yana o‘sha tanish nom: Morocco. Qolganlar esa, ko‘pincha, so‘nggi daqiqalarda yiqildi. Ba’zida shafqatsiz, ba’zida tushuntirib bo‘lmas tarzda.
Cape Verde – kichik orollar, katta hikoya
Bu mundialning eng yorqin ertagi shubhasiz Cape Verde bo‘ldi. Debyutant, lekin o‘zini yangi kelgan bola kabi tutmadi. Spain, Uruguay va Saudi Arabia bilan ketma-ket duranglar — va oxir-oqibat so‘nggi 32 talikka yo‘l.
Keyin esa — afsonaga aylanib ketishi mumkin bo‘lgan kecha. Amaldagi chempion Argentina qarshi o‘yin. Cape Verde ikki bor ortda qoldi, ikki bor qaytdi. Yakunda 3:2, qo‘shimcha bo‘limda mag‘lubiyat. Ammo bu mag‘lubiyat ko‘pchilik xotirasida g‘alabaga yaqinroq bo‘lib qoldi.
Darvozabon Vozinha esa turnirning kutilmagan yulduziga aylandi. Har bir seyv — ijtimoiy tarmoqlarda yangi to‘lqin. Instagram’dagi 50 ming atrofidagi obunachi turnir yakuniga borib 29 milliondan oshdi. 40 yoshli posbon shu darajada mashhur bo‘ldiki, yangi topilgan dengiz shilliq qurti turi uning nomi bilan ataldi.
So‘nggi yillarda Afcon’da ko‘rinib turgan Cape Verde salohiyati nihoyat global sahnada ham tasdiqlandi. Himoyachi Roberto “Pico” Lopes bu haqida gapirar ekan, orolliklar “dunyoning eng kuchli jamoalari bilan bemalol raqobat qila olishini” ta’kidladi.
“Biz o‘zimizni xaritaga qo‘ydik. Biz kichik millatmiz, lekin yuragimiz katta. Nimalar mumkinligini ko‘rsatdik — ishonilsa, erishish mumkin”, — dedi u BBC Sport’ga.
Bu so‘zlar romantik tuyulishi mumkin, ammo Cape Verde yo‘li — Afrika futboli uchun juda aniq signal: to‘g‘ri tizim, aniq g‘oya va mentalitet bilan hatto eng kichik federatsiya ham mundialni larzaga keltira oladi.
Morocco – barqaror elita, lekin yarim finaldan uzoqroq
Morocco yana bir bor qit’aning flagmani bo‘lib maydonga chiqdi. Ketma-ket ikkinchi marta chorak final — Afrikada bunday natijaga hech kim erisha olmagandi. Qatar 2022’dagi yarim final mo‘’jizasidan so‘ng bu safar ham katta umidlar bor edi.
Ammo taqdir yana o‘sha manzarani takrorladi. France yana to‘siq bo‘ldi. To‘rt yil avvalgidek, shimoliy afrikaliklar uchun yo‘lni aynan shu raqib yopdi.
Shunga qaramay, Morocco o‘yinidagi o‘zgarishlar sezilmay qolmadi. Walid Regragui o‘rnini egallagan Mohamed Ouahbi qo‘l ostida jamoa ancha hujumkor, ko‘proq tashabbusni o‘z zimmasiga oladigan, kengroq o‘ynaydigan tarkibga aylandi. 18 yoshli yarim himoyachi Ayoub Bouaddi turnir kashfiyotlaridan biri sifatida tilga olindi.
“Bizda o‘sishni xohlaydigan yosh jamoa bor. Ular buni davom ettiradi. Bizni o‘stira oladigan iste’dodli futbolchilarimiz bor”, — dedi Ouahbi.
Morocco hozircha Afrikaning “standarti” bo‘lib turibdi. Savol boshqa: qolganlar qachon bu darajaga yaqinlashadi?
So‘nggi daqiqalar la’nati – tasodifmi yoki tizimli muammo?
Turnir oldidan sobiq Ivory Coast himoyachisi Emmanuel Eboue ogohlantirgandi: Afrika jamoalari konsentratsiya yetishmasligi sababli oxirgi daqiqalarda gol o‘tkazishga moyil. Mundialdagi manzara uning gapini tasdiqladi.
DR Congo va Ivory Coast o‘zlarining so‘nggi 32 talik bahslarida 86-daqiqada g‘alaba golini o‘tkazib yubordi. South Africa esa Canada qarshi o‘yinda ikkinchi qo‘shimcha daqiqa ichida urilgan gol tufayli xayrlashdi.
Eng og‘riqli sahnalar Senegal va Egypt boshiga tushdi. Senegal Belgium qarshi, Egypt esa Argentina qarshi 2:0 hisobida oldinda edi. Ikki o‘yin ham yakunga yaqin daqiqalarda atigi bir necha daqiqa ichida qo‘ldan ketdi: Senegal uch daqiqada, Egypt esa besh daqiqada 2:2 holatiga tushib qoldi.
Teranga Lions oxir-oqibat 125-daqiqada penalti orqali mag‘lub bo‘ldi, Pharaohs esa Enzo Fernandezning 92-daqiqadagi zarbasi bilan turnirni tark etdi.
Guruh bosqichida ham Algeria va Ivory Coast tarixiy natijalarga yaqin turgan pallada qo‘shimcha daqiqalarda gol o‘tkazib yubordi. Shu savol o‘rtaga chiqadi: Afrika jamoalari o‘yinlarni yopib qo‘yish bo‘yicha haqiqatan ham muammoga egami?
Coventry University’ning sport va mashq psixologiyasi bo‘yicha kurs direktori, psixolog Dr Nikita Rowley buni “tendensiya” deb atashga shoshilmaydi.
“Men buni trend deb aytmas edim. Bu shunchaki omadsizlik, — deydi u BBC Sport Africa’ga. — Har bir jamoa o‘yin yakunida xatoga ko‘proq moyil bo‘ladi. O‘sha paytga kelib futbolchilar ham jismoniy, ham kognitiv charchoqni his qilishadi.
Bu kognitiv charchoq e’tibor, qaror qabul qilish, muloqotga ta’sir qiladi va xatolar ehtimolini oshiradi. Hissiyotlar keskinlashadi, har bir harakatning bahosi kattalashadi. Tarixiy natijaga qancha yaqinlashsangiz, psixologik bosim shuncha oshadi”.
Gap faqat taktika yoki jismoniy tayyorgarlikda emas. Bu — bosimni boshqarish, vaqtni his qilish, kollektiv mas’uliyatni bo‘lishish madaniyati haqida. Afrika jamoalari aynan shu zonada o‘sishi kerak.
Kengaygan mundial va yangi tajriba
48 jamoali format Afrika uchun eshiklarni keng ochdi. Kvota beshtadan to‘qqiztagacha ko‘tarildi, DR Congo esa interkontinental pley-off orqali o‘ninchi yo‘llanmani oldi.
Natija? Tunisia’dan tashqari barcha afrikalik ishtirokchilar guruh bosqichidan o‘ta oldi. Bu — bejiz emas. Kengaygan turnir Afrika futbolchilari uchun yuqori bosimli o‘yinlar sonini ko‘paytirdi, tajriba omborini kengaytirdi.
Fifa’ning iste’dodlarni aniqlash bo‘yicha mutaxassisi, gambiyalik murabbiy Mattar M’Boge buni aniq raqamlar bilan tushuntiradi:
“Reallik shuki, Afrika terma jamoalarining katta qismi bunday yuqori bosimli o‘yinlarga o‘rganmagan. Yevropaliklar va Janubiy Amerikadagi jamoalar ustunlikka ega, chunki ular ko‘proq shunday uchrashuvlar o‘tkazishadi.
Nations League Afrikaga ham kelmoqda, bu Yevropada juda yaxshi ishladi, chunki u yerda tushish va ko‘tarilish bor. Har doim nimadir xavf ostida.
Afrika ichida biz o‘sib, rivojlanib, tajriba orttirar ekanmiz, oxir-oqibat bu kollektiv mas’uliyatga o‘rgangan terma jamoalarga aylanishimiz tabiiy”.
2030 yilda World Cup Afrika tuprog‘iga qaytadi. Morocco Spain va Portugal bilan birga mezbonlik qiladi. Bu orada esa yangi Nations League, ko‘proq raqobat, ko‘proq bosim ostidagi daqiqalar Afrika futboli uchun laboratoriya bo‘lib xizmat qilishi kerak.
Mundial eshiklari ochildi, lekin hamma uchun emas
Maydondagi drama va tarixiy natijalar fonida yana bir achchiq haqiqat yoddan chiqmasligi kerak: bu mundial Afrika muxlislarining katta qismini tashqarida qoldirdi.
Ivory Coast va Senegal ishqibozlari AQSh rasmiylari tavsiya qilgan sayyohlik vizasini olish huquqidan mahrum etildi. Algeria, Cape Verde va Tunisia fuqarolaridan esa dastlab viza uchun 15 ming dollargacha depozit talab qilindi.
Qit’aning eng nufuzli hakamlaridan biri, somalilik Omar Artan ham final bosqichlari boshlanishidan besh kun oldin mamlakatga kiritilmadi. Artan kerakli hujjatlar borligini aytdi, biroq qaror o‘zgarmadi. Uefa esa ko‘p o‘tmay uni avgust oyida bo‘lib o‘tadigan Super Cup — PSG va Aston Villa o‘rtasidagi uchrashuvni boshqarishga tayinladi.
Fifa Artan bo‘yicha qarori uchun keskin tanqid qilindi. Keyinroq esa yana bir mojaroga sabab bo‘ldi — United States hujumchisi Folarin Balogun olgan bir o‘yinlik diskvalifikatsiya to‘xtatib turildi.
Bu ikki holatda ham Caf jamoatchilik oldida Fifa’ni tanqid qilmadi. Uefa esa keskin bayonotlar bilan chiqdi. Qit’alar o‘rtasidagi siyosiy og‘irlik farqi yana bir bor ko‘rinib qoldi.
Oldinda 64 jamoali mundialmi — va Afrikaga yana nechta o‘rin?
48 jamoali format Fifa uchun muvaffaqiyat sifatida talqin qilindi. Prezident Gianni Infantino endi 64 jamoali mundial g‘oyasini ham ochiq tilga ola boshladi. Bu Afrika uchun yana ko‘proq kvota, yana ko‘proq imkoniyat, yana ko‘proq sinov degani.
Bu yil Afrika tarixiy natijalarga erishdi: Cape Verde, Ivory Coast, South Africa, Egypt va DR Congo ilk bor mundialda g‘alaba yoki pley-offni ko‘rdi. To‘qqiz jamoa pley-offga chiqdi. Morocco ketma-ket ikkinchi chorak finalga yetdi.
Lekin umumiy manzara hanuz sekinlik bilan chizilmoqda. Katta sakrash emas, ehtiyotkor qadamlar. O‘yinlarning so‘nggi daqiqalarida yiqilayotgan jamoalar, siyosiy va byurokratik to‘siqlarga duch kelayotgan muxlislar, hali to‘liq shakllanmagan raqobat muhiti.
2030 yilga borib Afrika bu darslarni qay darajada o‘zlashtiradi? Savol mana shunda. Maydonda ham, maydondan tashqarida ham javob berish vaqti yaqinlashib bormoqda.
