Argentina futbolchilarining jahon chempionatidagi janjallari

Ispaniyaga qarshi 0:1, maydonda janjal, medallar topshirilishida orqaga o‘girilib turgan futbolchilar – bu jahon chempionatining oxirgi kadrlarida Argentina yana bir bor “yovuz qahramon” rolida sahnaga chiqdi. Turnir davomida yig‘ilib kelgan noroziliklar final kuni portlab ketdi.

Maydondagi jang va “yovuzlar” obrazi

Ispaniya bilan hal qiluvchi o‘yin futbol bayramidan ko‘ra ko‘proq asab sinoviga o‘xshab ketdi: qo‘polliklar, to‘qnashuvlar, maydondagi to‘da-to‘da janjallar. Yakunda Ispaniya kubokni ko‘targan paytda Argentina futbolchilari orqasini o‘girib turdi. Butun dunyo teleekranlarida aynan shu lahza aylana boshladi.

The New York Times bu chiqishni “asabiy, injiq va yoqimsiz” deb ta’rifladi. Sobiq Germaniya futbolchisi Thomas Hitzlsperger X’da argentinaliklarni “jirkanch sportchilar” deb atadi, britaniyalik teleboshlovchi Piers Morgan esa ularni “maydon bo‘ylab imkon qadar ko‘proq ispan futbolchilarini tepishga chiqqandek” o‘ynadi, deb yozdi.

Shu bilan birga, butun turnir davomida Argentina “FIFA erkalari” degan tamg‘ani ham orttirdi: raqiblarga ko‘rsatilgan kartochkalar, penaltilar, hakam qarorlari atrofida bahslar tinmadi. Lionel Messi butun dunyoda sevimli yulduz bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, uning orqasidagi gerb – Argentina terma jamoasi – tobora ko‘proq antipatiya uyg‘otdi.

“Mag‘rurlikni kibr deb o‘ylashadi”

Buenos-Ayres shimolidagi uyida 55 yoshli yurist Leo Simone bo‘layotgan gaplarni og‘irlik bilan kuzatmoqda. U o‘zini va yurtdoshlarini yaxshi biladi.

“Biz yoqimsiz bo‘lib ko‘rinayotganimiz uchun ham ma’lum bir maqtovga loyiqmiz, – deydi u. – Chunki bizda kibrlanish, boshqalarga tepadan qarash odati bor.” Uning ayoli, ismini oshkor etishni istamagan holda, gapga qo‘shiladi: “Ular kibrni mag‘rurlik bilan adashtirishadi.”

Simone uchun Argentina – qattiq kurashadigan, ammo zo‘ravon emas. “Argentina – qattiq kurashadigan jamoa, deyarli barcha Janubiy Amerika futboli shunday. Ispaniya ham taktik foul ishlatdi,” deydi u. So‘ng esa gapni keskin tugatadi: “Bu futbol. Agar zarba yegani yoqtirmasang, voleybol o‘yna.”

Ezeiza atrofidagi g‘urur

Ezeiza aeroporti yaqinida, jamoa Buenos-Ayresga qaytgan kechada minglab muxlislar to‘plandi. Ularning kayfiyati jahon matbuoti sarlavhalaridan butunlay farq qilardi.

35 yoshli quruvchi Maximiliano Heredia yelkasiga bayroq tashlab, shunday deydi: “Bizni doim tanqid qilishgan, bunga o‘rganib qolganmiz. Lekin biz har safar bor kuchimizni beramiz.”

Ijtimoiy tarmoqlarda ham kayfiyat shunga yaqin: tanqid – tamg‘a emas, medalday qabul qilinyapti. Jurnalist Pedro Rosemblat Instagram sahifasida shunday yozdi: “Ular toqat qila olmaydigan nimadir bor argentinalikning bepisandligida. Bizning isyonkorligimiz ularni bezovta qiladi, g‘azablantiradi… bizni kibrli, aldamchi, kir deyishadi. Biz esa buni yaxshi ko‘ramiz, bu bizni g‘ururlantiradi.”

“Dunyo bizni tushunmaydi”

Sport jurnalisti Ezequiel Fernandez Moores bo‘layotgan tanqidlarning bir qismi asosli ekanini tan oladi. Unga ko‘ra, muammo faqat maydondagi qo‘pollikda emas, mentalitet to‘qnashuvida.

“Ba’zan biz o‘zimizni olam markazi deb o‘ylaymiz, xuddi Xudo ham, o‘z kindigimiz ham argentinalikdek,” deydi u. Mahalliy futbol madaniyatida provokatsiya, masxara, maqtanish – o‘yin tilining bir qismi. Lekin bu kodlar global auditoriyaga tarjima bo‘lganda, mazmuni butunlay o‘zgaradi.

“Biz dunyodan bizni, bizning yashash, his qilish va o‘zimizni ifoda etish tarzimizni tushunishini kutolmaymiz,” deydi Moores. Shunga qaramay, uningcha, finaldagi eng bahsli lahzalardan biri – Ispaniya kubokni olayotganda orqaga o‘girilib turish – chiziqdan o‘tgan: bu “to‘g‘ri bo‘lmagan” harakat edi.

Chegaradan oshayotgan nafrat: irqchilik ayblovlari

Futbol maydonidagi qo‘pollik – bir masala. Ammo Argentina atrofida aylanayotgan eng og‘ir ayblov – irqchilik.

Avval ham terma jamoa tomonidan kuylangan, Fransiya terma jamoasidagi qora tanli futbolchilarni “haqiqiy fransuz emas” deb masxara qiluvchi qo‘shiq keskin tanqidga uchragan edi. Klub darajasida esa yillar davomida braziliyalik muxlislarga yoki qora tanli futbolchilarga nisbatan maydonga banan uloqtirish, maymunga o‘xshatib imo-ishoralar qilish holatlari qayd etilgan.

Bu jahon chempionatida ham FIFA irqchilikni qoralashga majbur bo‘ldi: argentinalik bir muxlis qora tanli amerikalik influencer IShowSpeed’ga jonli efir chog‘ida “bog‘chaga emas, hayvonot bog‘iga borib yig‘la” mazmunidagi so‘zlarni aytganidan keyin bayonot berildi.

Gollivud aktyori Samuel L Jackson esa Instagram’dagi hikoyasida qora tanlilarga Argentinani qo‘llab-quvvatlamaslikka chaqirdi va mamlakatni “dunyodagi eng irqchi davlatlardan biri” deb atadi. Bu so‘zlar ham o‘tga yog‘ sepdi.

“Bu bor, lekin faqat futbol emas”

San-Martin milliy universiteti sotsiologi Ivan Schuliaquer nazarida, vaziyatni soddalashtirib bo‘lmaydi. U irqchilikni inkor etmaydi, ammo uni butun jamiyatga to‘liq yopishtirishga qarshi.

“Bu irqchilik mavjud va buni rad etib bo‘lmaydi,” deydi u. Shu bilan birga, futbol atrofidagi ifodalar, stadiondagi xatti-harakatlarni butun mamlakat tarixi va jamiyatiga to‘liq ko‘chirish – haddan oshish ekanini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ko‘p hollarda bunday yorliqlarni o‘zi ham irqchilik muammosini to‘liq hal qilmagan “mustamlakachi davlatlar” yopishtiradi.

“Bu yerda futbol boshqacha yashaladi”

Argentina futbolini chetdan tushunish qiyin, deydi bu yerda o‘n yildan beri yashayotgan 47 yoshli venesuelalik nevrolog Evelio Rubio. U o‘z yurtining futbol tarixida katta sovrinlar deyarli bo‘lmaganini biladi, shu bois bu yerda ko‘rayotgan ehtirosni alohida qadrlaydi.

“Tashqaridan turib bu yerda futbol qanday yashalishini tushunish imkonsiz,” deydi u. “Mening kabi sovrinsiz terma jamoaga o‘rganib qolgan venesuelalik uchun bu ehtirosni ichidan his qilish – ajoyib.”

Bir tomonda – o‘zini dunyo tushunmayotganiga ishongan, tanqidni g‘urur bilan qabul qilayotgan xalq. Ikkinchi tomonda – qo‘pollik, hurmatsizlik va irqchilik ayblovlarini tobora balandroq aytayotgan global auditoriya.

Bu qarama-qarshilik qachon va qayerda sinadi? Yangi avlod argentinalik futbolchilar bu obrazni o‘zgartirishga urinadimi yoki “yovuz qahramon” niqobi yana bir necha turnirga yetadimi – javobni faqat keyingi jahon chempionati bera oladi.