Dunyo chempionati: irq va sinf atrofidagi savollar
Dunyo chempionati yakuniga yaqinlashar ekan, maydondagi o‘yin bilan birga, uning ostidagi qatlamlar ham tobora ravshanlashmoqda. Bu turnir nafaqat gollar va kuboklar haqida. Bu – irq, sinf, tarix va hokimiyat haqida ham. To‘p yumaloq, lekin uning atrofida aylanayotgan hikoyalar chiziqli va keskin.
Ispaniya – Argentina finali oldidan butun e’tibor Lionel Messi va uning oxirgi yirik sahnadagi yurishiga qaratilgandek tuyuladi. Ammo bu finalga olib kelgan yo‘l, ayniqsa Afrika futbolining yuksalishi va diasporadagi futbolchilar taqdiri, turnirni butunlay boshqa rakursdan ko‘rsatib qo‘ydi.
Afrika futbolining navbatdagi bosqichi
Bu chempionatda Afrika terma jamoalari oddiy “yoqimli syurpriz” rolidan ancha o‘tib ketdi. Ularning o‘yini taktika, jismoniy quvvat va ruhiy qat’iyat uyg‘unligida yangi darajaga ko‘tarilganini ko‘rish mumkin bo‘ldi. Har bir pressing, har bir qarshi hujum ortida yillar davomida chetga surilgan qit’aning o‘z so‘zini balandroq aytish istagi sezilib turdi.
Afrika futboli endi faqat talant eksport qiladigan mintaqa emas. U o‘z falsafasi, o‘z uslubi, o‘z ovoziga ega. Klub futbolida allaqachon markazga aylangan afrikalik yulduzlar terma jamoalar darajasida ham o‘z kuchini ko‘rsatmoqda. Maydonda bu – raqibni bo‘ysundirishga qaratilgan dadil pressing. Maydondan tashqarida esa – tarixiy stereotiplar bilan ochiq to‘qnashuv.
Diaspora futbolchilari: ikki bayroq, bitta karera
Diasporadagi futbolchilar bu turnirning eng murakkab, eng hissiy qatlamlaridan birini tashkil etdi. Yevropada tug‘ilib o‘sgan, ammo oilasi Afrikadan yoki Lotin Amerikasidan bo‘lgan o‘yinchilar qaysi bayroq ostida o‘ynashi haqida qaror qabul qilayotganda, bu faqat sport tanlovi emas.
Bu – sinf va imkoniyat masalasi. Yevropa akademiyalari ularga eng yuqori darajadagi infratuzilma, murabbiylar shtabi va moliyaviy barqarorlikni beradi. Shu bilan birga, ota-onalar vatani, bolalikdagi til, uyda eshitilgan qo‘shiqlar, oilaviy hikoyalar ularni boshqa yoqqa tortadi.
Natijada maydonda g‘alaba qozongan har bir diaspora futbolchisi aslida ikki frontda yutadi: biri – jamoasi uchun, ikkinchisi – o‘z ildizlari uchun. Ular uchun chempionat – shunchaki turnir emas, kimligiga javob izlash jarayoni.
Mustamlakachilar va mustamlaka qilinganlar o‘yini
Juftliklar e’lon qilinganda, ayrim o‘yinlar darhol siyosiy tus oldi. Sobiq imperiyalar va ularning sobiq mustamlakalari to‘qnash kelgan bahslar oddiy 90 daqiqalik duel emas, tarixiy munosabatlarning ramziy qayta yozilishi bo‘lib ko‘rindi.
Stadionda bayroqlar hilpiraydi, tribunalarda qo‘shiqlar yangraydi, lekin bu shunchaki futbol shovqini emas. Bu – yuz yillar davomida bir tomon hukmron bo‘lgan tuzumga javob qaytarish istagi. Raqib darvozasiga kiritilgan har bir gol ayrim muxlislar uchun faqat sport natijasi emas, balki siyosiy, madaniy, hatto shaxsiy g‘alaba sifatida qabul qilinadi.
Bunday o‘yinlarda sinf masalasi ham yaqqol ko‘rinadi. Yevropa klublarida millionlab yevroga baholangan, ammo kelib chiqishi kambag‘al mahallalardan bo‘lgan futbolchilar sobiq mustamlaka mamlakatlari nomidan o‘ynab, global futbol ierarxiyasini chizib beradi: pul va infratuzilma bir tomonda, tarixiy adolat talabi – boshqa tomonda.
Argentina va irqiy “ko‘rinmaslik” muammosi
Argentina terma jamoasi atrofidagi irqiy bahslar esa alohida e’tiborga loyiq. Jamoa tarkibida qora tanli yoki aralash irq vakillarining deyarli ko‘rinmasligi, mamlakat ichidagi murakkab demografik va tarixiy jarayonlarni yana kun tartibiga olib chiqdi.
Rasmiy statistikada, ommaviy tasvirlarda Argentina ko‘pincha bir xil – oq tanli, yevropacha kelib chiqishga ega jamiyat sifatida ko‘rsatiladi. Lekin tarix bunday soddalikni ko‘tarmaydi. Qora tanli aholining yo‘qolishi, majburiy assimilyatsiya, o‘zini “oq” deb qayta ta’riflash siyosati – bularning bari bugungi terma jamoa tarkibi va uning qabul qilinishiga ta’sir qilgan.
Shu sababli Argentina maydonga tushganda, muxlislar ko‘zi Messi va uning futbol mo‘’jizalariga qadalgan bo‘lsa-da, ko‘plab kuzatuvchilar uchun bu jamoa mamlakatdagi irqiy tarix qanday “tozalangan”ini ham eslatadi. Savol ochiq: bu tasvir qachon va qanday o‘zgaradi?
Sinf, stadion va efir o‘rtasidagi bo‘linish
Dunyo chempionati doimiy ravishda sinf tafovutlarini ham fosh qiladi. Stadiondagi eng yaxshi o‘rinlar, turnirni mezbonlik qilayotgan mamlakatlardagi infratuzilma loyihalari, qurilish ishlarida mehnat qilgan ishchilar taqdiri – bularning bari sahna ortida qoladi, lekin yo‘q bo‘lib ketmaydi.
Televizorda biz yuqori sinfga xos, silliqlangan, reklama bilan to‘ldirilgan shou ko‘ramiz. Stadion tashqarisida esa past maoshli ishchilar, murakkab migratsion siyosat va xavfsizlik choralarining qattiq rejimi turibdi. Futbol bu tafovutlarni bir muddatga yopib qo‘yadi, lekin ularni yo‘q qila olmaydi.
Final – faqat yakun emas
Endi esa navbat Ispaniya – Argentina finaliga keldi. Bu o‘yin, albatta, taktik qarama-qarshilik, yulduzlar dueli va tarixiy rekordlar haqida bo‘ladi. Lekin chiziq ortida yana o‘sha eski savollar yotibdi: kim uchun bu turnir? Kim ko‘rinadi, kim ko‘rinmaydi? Kim sahnada, kim esa sahna qurib bergan fon sifatida qoladi?
Dunyo chempionati tugaydi. Kubok ko‘tariladi, konfetti yog‘iladi, stadion chiroqlari o‘chadi. Ammo irq va sinf atrofidagi bu savollar, ayniqsa bunday global sahnada, hech qayerga ketmaydi. Ular keyingi turnirgacha yashirinib turadimi yoki nihoyat ochiqchasiga muhokama qilinadimi – endi futbol atrofidagi ovozlar qanchalik baland bo‘lishiga bog‘liq.
