EFL moliyaviy xavf va yangi qoidalar: Sheffield Wednesday misoli
EFL ogohlantirdi: tizim darajasidagi xavf, sud zali emas, hisob-kitob daftari
Angliya futbol piramidasi moliyaviy jihatdan xavfli chiziqqa yaqinlashmoqda. EFL bosh ijrochi direktori Trevor Birch buni yashirmadi: klublar yig‘ayotgan zarar darajasi “tizimli to‘lovga qodir emaslik xavfi”ni tug‘dirmoqda.
U ochiq xat yozishga majbur bo‘ldi. Sabab – Professional Footballers' Association (PFA) tomonidan League One moliyaviy qoidalaridagi o‘zgarishlar yuzasidan EFLga qarshi sud jarayoni boshlanganidan keyin keskinlashgan mojaro.
Yangi qoidalar, eski muammo
EFL may oyida e’lon qilgan qarorga ko‘ra, 2026-27-yilgi mavsumdan boshlab Profitability and Sustainability (P&S) tizimi o‘rnini yangi Squad Cost Rules (SCR) egallaydi. Qog‘ozda bu – faqat nom va formulalarning almashinuvi emas, balki butun liganing xarajat madaniyatini qayta chizishga urinish.
Eng sezilarli zarba – ish haqlariga. League One klublari uchun aylanmadan maoshga sarflanishi mumkin bo‘lgan ulush 60 foizdan 50 foizga tushiriladi. PFA buni qabul qilmadi va Professional Football Negotiating and Consultative Committee (PFNCC) bilan “to‘liq kelishuvsiz” liganing bunday o‘zgarishlarni joriy etish huquqi yo‘qligini ta’kidladi.
Birch esa ikki o‘t orasida. O‘zi 23 yoshigacha futbol o‘ynagan sobiq professional sifatida futbolchining faoliyati qisqa ekanini biladi, lekin EFL klublarining bugungi raqamlariga qarab, bitta jumlani qayta-qayta urg‘ulaydi: bu holat “barqaror emas”.
So‘nggi besh mavsumda League One darajasida o‘yinchilarga sarflanayotgan o‘rtacha mablag‘ 3,8 million funtdan 8,0 million funtgacha oshgan. Zararlar esa 2,3 milliondan 7,3 million funtgacha sakragan. Championshipda o‘tgan mavsumdagi o‘rtacha zarar – 21,6 million funt. Bu endi faqat noto‘g‘ri boshqaruv haqida emas, butun model haqida savol.
Birch ochiq xatda shunday yozdi: moliyaviy barqarorlik va futbolchini himoya qilish “qarama-qarshi tushunchalar emas, ajralmas tushunchalar”. Uningcha, moliyaviy jihatdan sog‘lom klub shartnomalarni hurmat qiladi, maoshlarni vaqtida to‘laydi, infratuzilmaga sarmoya kiritadi va futbolchiga uzoq muddatli istiqbol taklif qila oladi.
U bu muammo faqat League One bilan cheklanib qolmayotganini ham ochiq aytdi: Championshipda manzara “yanada keskin”.
PFA xavotiri va chegaralar ma’nosi
Bu mojaro – birinchi urinish emas. 2021-yilda League One va League Two uchun ish haqi “sallaри kappi” joriy etish rejasi PFA bosimi ostida bekor qilingandi. O‘sha paytda kasaba uyushma bunday qoidalar “qonunga zid va ijrosi mumkin emas”ligini aytgan edi.
Endi yangi format, yangi nom, lekin PFA pozitsiyasi o‘zgarmagan: ular bu o‘zgarishlar a’zolarining maoshlariga bosim o‘tkazishidan xavotirda. Ularning fikricha, yangi qoidalar ish haqini pasaytirishi va tarkibga sarflanadigan mablag‘ni sun’iy cheklashi mumkin.
Birch bu xavotirni rad etmadi: “Bu tashvish tinglanishga loyiq”, deya tan oldi. Lekin shu bilan birga, boshqa tomonni ham ko‘rsatdi – hech narsa qilmaslik klublarni hozirgi og‘ir holatga yanada qattiqroq bog‘lab qo‘yadi. Har yili yo‘qotishlar ortib borayotgan bir paytda, har bir egadan cheksiz moliyaviy yordam kutish – real strategiya emas.
Uning ta’kidlashicha, yangi nazorat mexanizmlarining maqsadi ambitsiyani bo‘g‘ish emas. Gap klublarga mas’uliyatli sarmoya qilish, raqobatbardosh bo‘lib qolish va uzoq muddatli kelajagini xavf ostiga qo‘yadigan “poyga”ga majburan kirib ketmaslik uchun “to‘siqlar” qo‘yishda.
Sheffield Wednesday sabog‘i
Bu bahs qog‘ozdagi nazariya emas, yaqindagi voqealar bilan tasdiqlanadi. Sheffield Wednesday o‘tgan mavsumning katta qismini administratsiya ostida o‘tkazdi. O‘sha paytda klub egasi Dejphon Chansiri moliyalashtirishni to‘xtatdi, natijada klub 18 ochkodan mahrum qilindi va bankrotlik yoqasiga kelib qoldi.
Bu nafaqat klub, balki butun liga uchun zarba bo‘ldi. Raqobatbardoshlik, sport tamoyillari, adolat – barchasi savol ostida qoldi. Bir klubning moliyaviy qulashi butun bo‘limning sportiy halolligiga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini liga yaqqol ko‘rdi.
Birch muxlislarning istagini ham eslatdi: ular klubning “kelajakda ham o‘z jamoasi yuragi bo‘lib qolishi” uchun yetarli imkoniyat va xavfsizlikni ko‘rishni xohlaydi. Ularning orzusi faqat bir mavsumlik sensatsiya emas, balki haqiqatga yaqin umid, adolatli xavf va teleekranda ham, tribunada ham ishonch uyg‘otadigan turnirlar.
Ular ko‘tarilish va tushib ketish hikoyalarining haqiqiy bo‘lishini, mahalliy g‘ururning yillar davomida yashashini, klub esa bir egadan boshqasiga o‘tish davrlaridan omon o‘tishini xohlashadi.
“Sud yo‘li yechim emas”
Birch pozitsiyasi keskin: “Sud jarayoni yechim emas”. Uning fikricha, bu yo‘l o‘yin qoidalarini aniqlab berishi mumkin, lekin asosiy muammoni – klub egalaridan cheksiz zararlarni yutib yuborishni talab qiladigan modelni – hal qilmaydi.
Bugungi model shunday: juda ko‘p klub muvaffaqiyatni faqat zarar evaziga quvib yetishga majbur. Bu zararlarni yillar davomida egalar yutib yuborishi kutiladi. Lekin bu, deydi Birch, “barqaror emas”.
Shu bilan birga, u yana bir muhim frontni ochib qo‘ydi: Premier League bilan “adolatliroq va tengroq taqsimot modeli” EFL klublari uchun hal qiluvchi bo‘lishini aytdi. 2019-yildan beri birdamlik kelishuvi o‘zgarmagan, lekin pastki ligalardagi zararlar o‘sha joyida qolmadi – ular keskin oshdi.
Endi savol ochiq turibdi: EFL va PFA o‘rtasidagi bu keskin tortishuv futbolchilar maoshini himoya qiladimi yoki piramidaning pastki qavatlarini moliyaviy qulashdan asray oladimi? Yoki Angliya futboli baribir hisob-kitob kuni keladigan, lekin hali aniq sanasi qo‘yilmagan bir tizimda o‘ynashda davom etadimi?
