Eron futbolining bo‘sh o‘rindiqlari va muxlislar inqirozi
Tribunadagi muxlis – futbolning jamiyat bilan aloqasini o‘lchaydigan eng halol mezon. Tomoshabinni buyruq bilan olib kelib bo‘lmaydi, reklama bilan majburlab bo‘lmaydi, statistikani chizish bilan ham. Agar xalq futbolni xohlamasa, bu birinchi bo‘lib turniketchi oldidagi navbatdan, stadiondagi shovqindan, yoki bugungi holatda – sukutdan bilinadi.
So‘nggi qariyb yigirma yil ichida Eronning Persian Gulf Pro League musobaqasi tomoshabinlarining katta qismini yo‘qotdi. Bir paytlar Tehron, Tabriz, Bushehr va Anzalida mavsumning ilk turida stadionlarni to‘ldirgan muxlislar bugun turli sabablarga ko‘ra tribunadan uzoqlashgan: xavfsizlik cheklovlari, bilet narxlarining og‘irlashgan iqtisodiy sharoitga nisbatan haddan tashqisi, yoki eng og‘iri – Eron futbolining sifati bilan yuzaga kelgan begonalashuv.
Yangi mavsumning ilk haftasidagi raqamlar bitta keskin savolni o‘rtaga tashlaydi: bu yillarda nima bo‘ldiki, o‘n minglab odamlar stadionlardan g‘oyib bo‘ldi? Javobni muxlislarning o‘zi allaqachon berib bo‘lgan: menejerlar korrupsiyasi, vositachilar foydaparastligi, siyosiy aralashuv va maydondagi o‘yin darajasining keskin pasayishi.
Yopiq eshiklardan cheklangan tribunalar sari
Yangi Pro League mavsumi boshlanishidan bir necha hafta avvaldayoq o‘yinlar tomoshabinsiz o‘tishi mumkinligi haqida ochiq signallar paydo bo‘lgandi. Gap faqat tayyor bo‘lmagan infratuzilmada emasdi. Keng ko‘lamli yig‘inlardan cho‘chiyotgan hukumat, kuchaygan xavfsizlik xavotirlari – bularning barchasi stadionga kirish masalasini markaziy muammoga aylantirdi.
1-avgust kuni taniqli teleboshlovchi Peyman Yousefi davlat telekanalida shunday degandi: “Agar liga tomoshabinsiz o‘tkaziladigan bo‘lsa, yaxshisi PlayStation’da o‘ynanglar.” Shu paytda Varzesh3 kabi sport nashrlari ham bo‘sh yoki yarim bo‘sh tribunalar uchun jamoatchilikni tayyorlayotgandi.
Oxir-oqibat liga to‘liq “yopiq eshiklar” ostida start olmadi. To‘qqizta ochilish uchrashuvidan faqat bittasi – Esteghlal Khuzestan – Aluminium Arak o‘yini tomoshabinsiz o‘tkazildi. Qolgan sakkiz stadionda cheklangan bo‘lsa-da, muxlislar kiritildi. Lekin darvozalar ochilgan joylarda ham tribunalar to‘lishdan yiroq edi.
Birinchi hafta: 9 o‘yin, atigi 51 mingga yaqin muxlis
14–15-avgust, 2026-yil. Ochilish turining raqamlari Eron futbolidagi pasayish miqyosini aniq ko‘rsatib turibdi.
Tabrizdagi Yadegar-e Emam stadionida Tractor – Paykan uchrashuvini taxminan 20 ming muxlis tomosha qildi. Tractor 2:0 hisobida g‘alaba qozondi. Faqat shu bitta o‘yin butun tur bo‘yicha umumiy tashrifning qariyb 60 foizini tashkil etdi.
Qolganlari-chi?
- Qazvinda Shams Azar – Persepolis uchrashuvi 8 mingga yaqin tomoshabinni jalb qildi (Persepolis 2:0 hisobida g‘olib).
- Khorramabadda Kheybar – Fajr Sepasi o‘yinini 3 mingga yaqin muxlis ko‘rdi (1:1).
- Shahr-e Qodsda Esteghlal – Mes Shahr-e Babak uchrashuvi ham taxminan 3 ming muxlisni yig‘di (Esteghlal 4:0).
- Yazdda Chadormalu – Sepahan o‘yinga 2,5 ming atrofida muxlis tashrif buyurdi (Sepahan 2:0).
- Abadonda Sanat Naft – Malavan bahsini 2 mingga yaqin muxlis ko‘rdi.
- Isfahonda Zob Ahan – Foolad uchrashuvida 1,5 mingdan kam muxlis bo‘ldi (0:0).
- Sirjonda Gol Gohar – Nassaji o‘yinda esa bor-yo‘g‘i 800 muxlis qayd etildi (Gol Gohar 1:0).
- Ahvazda Esteghlal Khuzestan – Aluminium Arak uchrashuvi butunlay yopiq eshiklar ortida o‘tkazildi (Aluminium Arak 2:0).
To‘qqizta o‘yin bo‘yicha umumiy tashrif 51 ming muxlisga ham yetmadi. O‘rtacha hisobda – har bir uchrashuvga qariyb 5,5 ming tomoshabin. Tabrizdagi bitta o‘yinni chiqarib tashlasak, qolgan mamlakat bo‘yicha ko‘rsatkich yanada xavotirli ko‘rinish oladi.
Tarix bilan solishtirish: 61 ming muxlis qayerga g‘oyib bo‘ldi?
Bu raqamlarni o‘tmish bilan yonma-yon qo‘ysak, manzara yanada keskinlashadi.
2024–2025-yil mavsumida ilk turda sakkizta o‘yinga jami 48 mingga yaqin muxlis kelgan, tomoshabinga ochiq bo‘lgan oltita uchrashuv bo‘yicha o‘rtacha 8 mingdan.
2022–2023-yil mavsumi startida esa chiptalash tizimidagi muammolar va shiorlar bo‘yicha xavfsizlik tashvishlari tufayli o‘yinlar tomoshabinsiz o‘tkazilgan.
2020–2022-yillar oralig‘ida pandemiya sababli cheklovlar davom etgan.
2019–2020-yil mavsumining ilk haftasida esa sakkizta o‘yinga umumiy tashrif 86 ming atrofida bo‘lgan – har o‘yinga o‘rtacha 10 mingdan ortiq muxlis.
Eng ta’sirli solishtirish – 2010–2011-yil mavsumi bilan. O‘sha paytda to‘qqizta ochilish uchrashuviga jami 112 ming muxlis kelgan, o‘rtacha – 12,5 ming atrofida. Azadi stadionida Persepolis – Tractor o‘yinga 45 ming, Tabrizda Shahrdari – Esteghlal uchrashuviga 30 ming, Bushehrda 18 ming, Anzalida 10 ming muxlis qayd etilgan.
Endi esa 2010-yildagi 112 ming bilan 2026-yildagi 51 mingdan kam tomoshabinni yonma-yon qo‘yamiz. Natija: atigi o‘n olti yil ichida ochilish haftasidan 61 mingdan ortiq muxlis “yo‘qolgan”, o‘rtacha tashrif esa yarmidan ko‘prog‘iga qisqargan.
Bu shunchaki raqam emas. Bu – butun bir avlodning stadiondan yuz o‘girishidir.
Bo‘sh tribunadan ham chuqurroq inqiroz
Bugungi Pro League tomoshabinlaridagi qulashi faqat futbolga bo‘lgan qiziqishning pasayishi bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Muxlis stadionga yetib kelishi uchun avvalo kirishga ruxsat bo‘lishi kerak. So‘ng biletni sotib olishga moddiy qurbi yetishi lozim. Eng oxirida esa u ko‘rayotgan “mahsulot” o‘z vaqtini va pulini oqlashi zarur.
Eron futboli hozircha bu uchala bosqichda ham yiqilmoqda.
Intizomiy va xavfsizlik bo‘yicha taqiqlar, stadion sig‘imini cheklash, chiptalashdagi nosozliklar, ayollarning kirishiga davom etayotgan to‘siqlar – bularning barchasi muxlislarning ulkan qismini stadion eshigigacha yetib kelmasdan “o‘yin tashqarisida” qoldiradi.
Baribir kirishga muvaffaq bo‘lganlar uchun ham yuk yildan-yilga og‘irlashmoqda. Hayot narxining oshishi, yo‘l va transport xarajatlari, asosiy sharoitlardan – toza hojatxona, ichimlik suvi kabi oddiy ehtiyojlardan ham mosuvo bo‘lgan stadionlarda soatlab o‘tirish… Bunday tajriba tobora ko‘proq odam uchun o‘zini oqlamayapti.
Ustiga-ustak, maydondagi o‘yin sifati ham ko‘p joyda bu mashaqqatga arzimaydigan darajaga tushib ketgan. Eskirgan, ta’mir ko‘rmagan infratuzilma, mukofot va shartnomalardagi milliardlab riallar fonida ko‘rinib qolayotgan boshqaruvdagi korrupsiya va siyosiy aralashuv – muxlis uchun bularning barchasi bir xil xulosa beradi: “Bu o‘yin endi meniki emas.”
Mintaqaviy fon: qo‘shnilar to‘ldirayotgan stadionlar
Eronning bugungi raqamlarini Osiyodagi yaqin raqiblar bilan solishtirish, inqiroz ko‘lamini yanada aniqroq ko‘rsatadi.
Janubiy Koreyada K League 1 ning 2026-yilgi mavsumida atigi oltita ochilish uchrashuviga 77 880 dan ortiq muxlis tashrif buyurgan. Har o‘yinga o‘rtacha 13 ming atrofida.
Saudiya Arabistonining Pro League musobaqasida 2025–2026-yilgi mavsum startida o‘yinlar muntazam ravishda o‘n minglab muxlislarni jalb qilmoqda. Bitta Al-Ahli – NEOM uchrashuvining o‘zi 40 438 tomoshabin yig‘di.
Eron esa 2010-yilda ochilish haftasida to‘qqizta o‘yinga 112 ming muxlisni ko‘rgan bo‘lsa, o‘n olti yil o‘tib, o‘sha sonli uchrashuvlarga 51 mingdan kam odamni jalb qila olyapti. Bu – 54 foizdan ortiq pasayish.
Bu 61 ming “yo‘qolgan” muxlis – faqat stadionga kelmagan odamlar emas. Bu – xavfsizlik cheklovlari, iqtisodiy bosim, eskirgan infratuzilma, korrupsiya, siyosiy aralashuv va sport ommaviy axborot vositalariga bo‘lgan ishonchsizlikdan charchagan jamiyatning jim noroziligi.
Bo‘sh turgan o‘rindiqlar – shunchaki bo‘sh joy emas. Ular Eron futboli bilan uning eng sodiq hamrohi – muxlis o‘rtasidagi chuqurlashib borayotgan masofani o‘lchab bermoqda.
Savol endi shunday: bu masofa yana qancha kengayadi – va ligadagi kimlar, qaysi kun, uni qisqartirish uchun haqiqiy narx to‘lashga rozi bo‘ladi?
