Estadio Azteca: Angliya uchun ko‘rinmas raqib
Angliya D.R. Kongo ustidan zo‘rg‘a 2:1 hisobida g‘alaba qilib, Jahon chempionati nimchorak finaliga chiqdi. Endi esa navbat Meksikaga. Ammo Gareth Southgate jamoasini kutib turgan eng katta xavf raqib himoyasi yoki hujumchilari emas. Ular ko‘ra olmaydigan, ushlay olmaydigan raqib – balandlik.
Estadio Azteca. Meksika Siti. Dengiz sathidan 7 220 fut balandlik.
Bu stadion Angliya uchun nafaqat tarix, balki chandiq ham. 1986 yilgi Jahon chempionati, Argentina bilan bahs, bahsli chorak final, Diego Maradona soyasi. O‘sha kundan beri bu maydonga Angliya terma jamoasi qaytmagan. Endi esa qaytadi – lekin mutlaqo boshqa turdagi bosim ostida.
Havoning o‘zi raqib bo‘lib chiqadigan stadion
Bunday balandlikda Yerning barometrik bosimi pasayadi, havo “yupqalashadi”, har bir nafas bilan qonga kamroq kislorod kiradi. Professional futbolchilar uchun ham bu o‘yin shartlarini tubdan o‘zgartiradigan omil.
Yurak urishi tezlashadi. Nafas qisadi. Dehidratatsiya xavfi oshadi. Charchoq tezroq va keskinroq keladi.
Taqqoslash uchun: Angliyadagi professional futbol ichida eng baland joylashgan stadion – West Bromwich Albionning The Hawthorns arenasi. U atigi 551 fut balandlikda. Ya’ni Estadio Azteca dengiz sathidan qariyb 14 baravar uzoqroqda.
Meksika esa bu sharoitda yashashga o‘rganib bo‘lgan. So‘nggi yillarda ular bu arenada o‘zini uyidagidek his qilayotganini raqamlar aytib turibdi: 2020-yillarda Estadio Azteca maydonida 14 ta o‘yin, 23 ta gol urilgan, atigi 4 ta gol o‘tkazib yuborilgan.
Rasmiy o‘yinlarda esa manzara yanada ta’sirli: 89 uchrashuvda 70 g‘alaba, 17 durang va atigi 2 mag‘lubiyat. Jahon chempionati doirasidagi 10 o‘yinda ham yutqazishmagan.
Sobiq Meksika sardori Pavel Pardo buni juda sodda tushuntiradi: “Raqib sifatida bilasiz: u yerga borsangiz, azob chekasiz”.
“Nafasni ushlab bo‘lmaydi” – balandlikni his qilganlar nimalar deydi
1986 yildan beri ko‘p ingliz futbolchisi Estadio Azteca gazoniga qadam qo‘ymagan. Sport fanidagi ulkan taraqqiyot, tayyorgarlikdagi nozik yondashuvlar ham bu balandlikni butunlay yo‘q qila olmaydi – buni u yerda o‘ynaganlar yaxshi biladi.
Sobiq West Ham yarim himoyachisi Nigel Reo-Coker 2015 yilda Montreal Impact safida Concacaf Champions League finalida shu arenada maydonga tushgan. Uning so‘zlari balandlik nimani anglatishini aniq tasvirlaydi.
“Bu – futbol o‘ynagan joylarim ichida jismonan eng og‘iri”, – deydi u. “Yevropadan kelib, o‘sha balandlikda o‘ynash naqadar qiyinligini bilasiz. Nafasingizni ushlab bo‘lmaydi. Dastlabki 45–55 daqiqa siz aslida faqat nafas olishga urinib yurasiz”.
Shunday vaziyatda oddiy yugurish ham taktika bo‘lib qoladi.
“Bu – futbol intellekti haqida, – deydi Reo-Coker. – Qachon kuch sarflash, qachon o‘zingizni tiyishni juda aniq tanlashingiz kerak bo‘ladi”.
Balandlik faqat o‘yinchilarning tanasiga emas, to‘pning o‘ziga ham ta’sir qiladi. Yupqa havo to‘pni tezroq uchiradi, zarba va uzatmalar trayektoriyasi odatdagidan boshqacha bo‘ladi. Krosslar, uzoq paslar, darvozabonlar uchun “o‘qday uchadigan” zarbalar – hammasi yangi hisob-kitobni talab qiladi.
Reo-Coker bunday sharoitga tayyorlanishda yoga yoki pilates, ayniqsa diafragmadan to‘g‘ri nafas olishni o‘rganish katta yordam berishini aytadi.
Darvozabonlar uchun alohida bosh og‘riq
Kanada terma jamoasida ham futbolchi, ham murabbiy bo‘lib ishlagan Jason de Vos Estadio Azteca darvozabonlar uchun qanday sinov ekanini boshidan o‘tkazgan.
Uning fikricha, balandlikda to‘pning uchishi darvozabonni aldashi, krosslar va zarbalar vaqtini aniq hisoblashni qiyinlashtirishi mumkin.
“40 yard masofadan zarba berib, darvozabonni chindan ham qiynab qo‘yishingiz mumkin”, – deydi De Vos. “Darhol tushunasizki, o‘yin siz o‘ylagandan ham tezroq bo‘ladi”.
Murabbiylar uchun ham bu sharoit rejani o‘zgartirishga majbur qiladi.
“Balandlikka moslashish uchun taktikani o‘zgartirish kerak bo‘ladi. Butun o‘yin davomida yuqori pressing qilishni xohlaysiz, lekin buni uddalashning imkoni yo‘q”, – deydi u.
Ilm nima deydi: 10 foizlik zarba, 20 foizlik charchoq
Ideal variant – balandlikda o‘ynaydigan sportchilar tanasi moslashishi uchun o‘sha darajadagi joyda kamida bir-ikki hafta yashashi. Shunda organizm ko‘proq qizil qon tanachalari ishlab chiqaradi, kislorod tashish samaradorligi ortadi.
Angliya esa Meksika Sitiga faqat o‘yindan ikki kun oldin uchib keladi.
Leeds Beckett universiteti katta ilmiy xodimi, doktor Barney Wainwright bunday balandlikdagi yuklama raqamlar bilan qanday ko‘rinishini tushuntiradi.
Uning hisob-kitobiga ko‘ra, bu balandlikda maksimal aerob quvvat odatda 10 foizga kamayadi. Bu esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘yindagi ish hajmiga uriladi.
Charchoq 15–20 foizga tezroq keladi. Maydonda bosib o‘tiladigan masofa 5–10 foizga qisqarishi kutiladi.
Yana bir zarba – mushaklarda sut kislotasining tezroq to‘planishi. Bu mushaklarni “kislotali” qiladi, charchoqni tezlashtiradi, harakatni sekinlashtiradi.
Maksimal sprint tezliklari deyarli o‘zgarmaydi, lekin har bir tez yugurishdan keyingi tiklanish ancha cho‘ziladi. Futbolchi yana maksimal tezlikka chiqishdan oldin ko‘proq nafas rostlashiga to‘g‘ri keladi.
Eng nozik nuqta – bosh miya. Wainwright ta’kidlaydi: biz idrok va qaror qabul qilish uchun ham kislorodga muhtojmiz. Ayniqsa o‘yin eng keskin pallaga kirgan, futbolchilar eng ko‘p yugurayotgan daqiqalarda bu omil hal qiluvchi bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun u Angliyaga bir tavsiya beradi: o‘yin ritmini ko‘proq sekinlashtirish, yuqori intensivlikdagi “portlashlar” orasida futbolchilarga nafas rostlash uchun vaqt berish.
Meksikaning ustunligi: nafaqat balandlik
Meksika bu Jahon chempionatida hozircha ideal ritmda ketmoqda: 4 o‘yin, 4 g‘alaba, 8 gol urilgan, birorta ham gol o‘tkazib yuborilmagan.
Shtatda super yulduzlar ko‘p emas. 26 futbolchidan atigi to‘rttasi Yevropaning kuchli beshlik ligalarida to‘p suradi. Lekin jamoa intizomi, mehnatsevarligi va taktik mustahkamligi bu kamchilikni yopib turibdi.
Ustiga ustak, ular bu balandlikda yashashga, mashq qilishga, o‘ynashga o‘rgangan. Ha, ko‘pincha Shimoliy va Markaziy Amerikadagi nisbatan past darajadagi raqiblarga qarshi. Lekin tana uchun bu baribir bir xil moslashuv.
Pavel Pardo o‘sha ustunlikni raqibning ko‘zida ko‘rganini eslaydi.
“Raqib futbolchilarining tana tili o‘zgarib qolardi, ayniqsa ikkinchi bo‘limda, – deydi u. – Ular ancha charchagan bo‘lardi. Nafaslari qisilib qolardi, siz esa ularga qarab: ‘Xo‘p, biz uyimizdamiz, muxlislarimiz yonimizda, ular qiynalayapti, biz buni uddalaymiz’, deb o‘ylardingiz”.
Endi esa shu sahnani Angliya boshdan kechiradi. Savol bitta: Estadio Azteca osmoniga qarab nafas qisilayotgan paytda, bu jamoa nafaqat raqibni, balki balandlikni ham yenga oladimi?
