Futbol imperiyasining ildizi: Joe Barriskill
May oyida Fayetteville, Georgia chekkasida 200 akr yerda qad rostlagan, 250 million dollarlik yangi shtab‑kvartira ochildi. Bu — bugungi United States Soccer Federation. O‘tgan yili tashkilot 268 million dollardan ortiq daromad ko‘rdi, sporting director deyarli bir million, chief executive esa qariyb shuncha maosh oldi. Tijorat, moliya va rivojlanish bo‘yicha yuqori lavozimdagilar yarim million atrofida ishlab topdi. Bu — korporativ futbolning vitrinasidagi Amerika. Katta pul, katta biznes.
Bir zamonlar esa shu tuzilmaning ildizi bo‘lgan tashkilot uchun hammasini bir odam bepul qilardi. Uning ismi Joe Barriskill edi.
Supurgi xonasidan boshqargan imperiya
Portadown, Co Armaghdagi fermer xo‘jaligidan chiqqan, velosipedda chempion bo‘lgan yigit 1910 yilda Nyu‑Yorkka keladi. Futbolchi sifatida emas, oddiy ishchi sifatida. Downtowndagi Turtle Linen kompaniyasida ish boshlaydi, kunini ombor va savdo bilan o‘tkazadi.
Ammo Tribecadagi shu binoda, bir chekkadagi kichik supurgi xonasida keyinchalik butun Amerika futbolini boshqaradigan shtab paydo bo‘ladi. Rasmiy ofis emas, telefon va qog‘ozlarga to‘la tor xonacha. O‘sha yerdan Joe Barriskill bugungi USSFning ajdodini yuritadi.
U paytda hech qanday 6 million dollarlik murabbiy shartnomalari yo‘q edi. Hozirgi rahbariyat Mauricio Pochettino uchun hedge‑fond milliarderlariga qo‘ng‘iroq qilgan bo‘lsa, Barriskill o‘sha yillarda shunchaki o‘z cho‘ntagiga qo‘l solardi.
1930‑, 40‑ va 50‑yillar davomida u Manxettenda velosipedda kezib yuradigan, bir paytning o‘zida prezident, ijrochi kotib, xazinachi bo‘lib ishlaydigan odam sifatida tanildi. Lavozim nomi o‘zgarib turdi, ta’siri esa yo‘q.
“Temir qo‘l” va bo‘sh cho‘ntak
United States Football Association 1913 yilda Astor Hotelda tuzilganida Barriskill o‘sha zalda bo‘lmagan. Lekin bir yil o‘tib, tashkilotning ilk banketida qatnashdi. Shu paytdan 1971 yildagi nafaqasigacha davom etadigan, deyarli yarim asrlik davr boshlanadi.
U o‘zini yashirmagan: “Ishni temir qo‘l bilan yuritdim,” degan u Tony Cirino yozgan “US Soccer vs The World” kitobida. “Yoqqan‑yoqmaganini bilmayman, lekin men buni tekin qildim. Davlatdan bir tiyin olganimiz yo‘q. Hech kim yordam bermadi. Qattiq kurashdik, doim so‘rab‑surishtirib yurardik.”
U va uning hamkasblari do‘stlarga xat yozib, kichik homiylik so‘rab, eshikma‑eshik yurgan. “O‘zim ham ko‘p to‘ladim,” deydi u. Qarzdorliklar qaytmasligini ham ochiq aytgan: tanishlaridan olingan pullar qaytarilmadi, o‘ziniki ham shunday ketdi.
Brooklyn Centralda kechki darslarga qatnab, Turtle Linenning eng yaxshi savdo agentiga aylangan payti yiliga 10 ming dollar topardi — o‘sha davr uchun katta pul. Ish beruvchilar esa unga futbol ishlarini ham o‘sha binoda yuritishga ko‘z yumishdi. Ular bilardi: xodimi ish vaqtining katta qismini Olimpiada va Jahon chempionatlariga terma jamoa jo‘natish uchun mablag‘ yig‘ishga sarflaydi.
Uyida esa yana bir “xodim” bor edi — rafiqasi Alice. U stenograf sifatida ishlardi, albatta, hech qanday maosh olmasdan.
Darvoza oldida, kassada, press‑boksda
Barriskillning eng katta qadri, tarixchilar yozishicha, kassani minusga tushirmaslikdagi qat’iyati bo‘lgan. US Soccer History sayti muallifi Roger Allaway uni darvozabon kabi tasvirlaydi: har o‘yin, har stadionda kassaga ko‘z tikib turgan odam.
Tashkilot daromadning ma’lum qismini olishga haqli bo‘lgan o‘yinlarda u doim stadionda paydo bo‘lardi. Gate receipts — kassadan tushgan pul — bir dollar ham kam yozilmasligi uchun u hisob‑kitobni o‘zi ko‘zdan kechirardi. Ko‘p odam bilan urishdi, ko‘p odam bilan til topishmadi. Yaltiroq, marketingga boy bugungi Amerika futbol olamida u g‘alati ko‘rinar edi. Ammo aynan u “qorong‘u davrlar”da o‘yinni tirik ushlab qoldi.
Moliyaviy bosim uni ikkinchi ishga ham majbur qildi. Yankee Stadiumda press‑boks nazoratchisi bo‘lib ishlay boshlaydi. Yogi Berra va Joe DiMaggio davrida u yerda mehmon sport jurnalistlari uchun mas’ul odam aynan Barriskill bo‘lgan. Futbolda undan cho‘chishsa, beysbol matbuotida uni yaxshi ko‘rishardi. 1948 yilgi Olimpiadaga AQSh terma jamoasi bilan jo‘nayotganida baseball jurnalistlari jam bo‘lib unga hashamatli yo‘l sumkasi sovg‘a qilgani bejiz emas.
Bir qo‘ng‘iroq bilan tugagan kariyera
Shu bilan birga, u rahbar sifatida shafqatsiz ham bo‘la olardi. 1949 yilda Jack Hynes buni o‘z boshida his qildi.
Shotlandiyada tug‘ilib, Staten Islandda ulg‘aygan Hynes iste’dodli futbolchi edi. U Meksikadagi saralash turniri uchun tanlangan terma jamoa tarkibi sifatiga ochiqchasiga shubha bildirdi. Gaplar Barriskill qulog‘iga yetishi bilan u telefonni qo‘lga oldi.
Qo‘ng‘iroq qisqa bo‘ldi. Barriskill o‘yinchini tilka‑porka qildi va bitta jumla bilan chiziq tortdi: bu futbolka unga boshqa nasib etmasligini aytdi. Shunday bo‘ldi ham. 1950 yilgi Jahon chempionatida Angliyaga qarshi tarixiy g‘alaba qo‘lga kiritilganida, Hynes terma jamoa tarkibida ham yo‘q edi. Bossni ranjitish — o‘sha paytda sportiy emas, butun futboldagi kelajagingni xavf ostiga qo‘yish demak edi.
Paradisedagi so‘nggi punkt
Barriskill nafaqaga chiqqach, ismi ramziy bo‘lgan shaharchaga ko‘chib o‘tdi — Paradise, California. U yerda 1981 yil dekabrida vafot etdi. Ammo uning tartib‑intizomi, mayda detalgacha o‘ylaydigan odati oxirigacha o‘chmadi.
O‘lim xabari butun mamlakat futbol hamjamiyatiga tarqalgan paytda, do‘stlari va raqiblari pochta qutisidan uning navbatdagi Rojdestvo tabrik kartochkalarini olayotgan edi. Sog‘lig‘i yomonlashganini bilsa ham, 92 yoshli Barriskill ularni vaqtida jo‘natib ulgurgan.
Amerika futboli bugun milliardlab dollarlik shartnomalar, shinam shtab‑kvartiralar va yuqori maoshli rahbarlar davriga kirgan. Ammo shu olamning poydevorida bir paytlar Tribecadagi supurgi xonasida, cho‘ntagidan pul sanab, kassaga o‘zi qarab, telefonni o‘zi ko‘tarib, o‘z rafiqasini stenograf qilib yollagan bir odam turgani esdan chiqmayaptimi?
