Futbolni larzaga keltirgan hafta: Fifa va hokimiyat uchun kurash
Bir haftadan beri futbol faqat maydonda emas, kabinetlarda ham chayqalayapti. Oddiy transfer mish-mishlari emas, turnir taqvimi ham emas – gap Jahon chempionati savdoga qo‘yilayotgandek tuyulgan reja haqida ketmoqda.
Hatto Fifa ichida ham tayyor emas edilar.
Dushanba emas, seshanba tushida ilk xabarlar paydo bo‘lganda, Fifa Kengashi a’zolarining o‘zi ham hayron qoldi: Fifa Jahon chempionati va boshqa yirik turnirlarning tijoriy huquqlarini boshqaradigan alohida kompaniya tuzmoqchi, bu tuzilma ulushini esa investorlar qo‘liga topshirmoqchi edi. Eng qizig‘i, bu sir nafaqat ommaviy axborot vositalaridan, balki Fifa prezidenti Gianni Infantino’dan ham yashirincha qolmagan – u ham “Times” xabari ortidan, deyarli butun dunyo bilan baravar eshitdi.
Fifa rejani asta-sekin, tinch sharoitda pishitmoqchi edi. Ammo ma’lumot sizib chiqdi, va ular rejani yorqin proyektor nuri ostida, butun dunyo nigohi qarshisida muddatidan oldin oshkor qilishga majbur bo‘ldi.
“Jahon chempionati sotilyaptimi?”
Shu savol bir zumda futbol olamida aks-sado berdi. Fifa Forward Enterprise (FFE) deb nomlanadigan yangi tuzilma atrofida xavotirlar bir zumda ko‘paydi. Gap shunchaki yangi kompaniya haqida emasdi – “Fifa Jahon chempionatini sotyapti”, degan tasavvur ko‘plar uchun qizil chiziq edi.
Rejaning qanday tayyorlangani ham alam qildi. Hech qanday kengash, hech qanday jamoaviy muhokama, keskin qisqa muddatlar. Futbol boshqaruvchilari o‘zlarini chetga surib qo‘yilgandek his qildi.
Keyin savol tug‘ildi: bu FFE aslida nima qiladi?
“Guardian” qo‘liga tushgan JP Morgan taqdimotida javoblar aniq yozilgan edi: “turnirlar portfelini kengaytirish”, “tashqi kapital va qarz mablag‘larini jalb qilish”, “yuqori daromadli” hamkorlik va musobaqalarga ustuvorlik. Bu – futbolni boshqarayotgan boshqa har qanday tashkilot yuragiga qadalgan xanjar edi. Uefa, qit’a konfederatsiyalari, milliy ligalar – hammasi o‘zini xavf ostida his qila boshladi.
Fifa hujumga o‘tadi
Sizib chiqqan ma’lumotlarga javoban Fifa mudofaada qolmadi, aksincha, tashabbusni qo‘lga olishga urindi. Yangi tuzilma, deya e’lon qilindi, 211 a’zo assotsiatsiya uchun qo‘shimcha 10 milliard dollar mablag‘ yaratadi. Ishtirok esa “ixtiyoriy” bo‘ladi.
Ulushlarning bir qismi AQSh prezidenti Donald Trump’ning kuyovi Jared Kushnerning ukasi Joshua Kushner boshchiligidagi investorlar guruhiga sotilishi ko‘zda tutilgan, lekin Fifa ta’kidlashicha, ular “faqat ozchilik paketiga ega bo‘ladi va operatsion boshqaruvga aralashmaydi”.
Gianni Infantino esa Instagram sahifalarida FFE’ni faqat “taklif” deb atadi, yuzaga kelgan shov-shuvni esa “demokratik maslahatlashuv jarayoni”ning bir qismi sifatida ko‘rsatdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu tuzilma “ilgari ochilmagan iqtisodiy qiymatni ochadi”, “erkaklar, ayollar va yoshlar futbolining har bir burchagida salohiyatni ishga soladi”.
Hech qanday muddatlar o‘zgarmadi, hech qanday orqaga chekinish ishorasi bo‘lmadi.
Qarshilik fronti kengaymoqda
Ammo bu safar Fifa’ga qarshi to‘lqin odatdagidan balandroq ko‘tarildi. Yillar davomida turli mojarolar – osmonga chiqqan Jahon chempionati chiptalari narxi, Fifa Peace Prize kabi g‘alati tashabbuslar, Donald Trump’ni mukofotlash – ko‘pchilikni norozilikka undagan, ammo bunday keskin, ochiq bayonotlarni kamdan-kam keltirib chiqargan edi.
FFE esa chiziqdan o‘tgan nuqta bo‘lib chiqdi.
Buyuk Britaniya bosh vaziri Andy Burnham va Angliya futbol assotsiatsiyasi rejani keskin tanqid qildi. Uefa esa Yevropaning 55 a’zo uyushmasini favqulodda yig‘ilishga chaqirdi. Natija bir ovozdan qaror bo‘ldi: agar FFE amalga oshirilsa, barcha Fifa turnirlarini boykot qilish.
Uefa bayonoti yumshoq emasdi, keskin edi: “Tashqi investorlar Fifa musobaqalarida ulushga ega bo‘lgan paytdan boshlab, futbol abadiy o‘zgaradi. Tijoriy foyda doimiy majburiyatga aylanadi. Investorlar kutgan daromad har kuni bosim bo‘lib turadi. Futbol kelajagini belgilaydigan har bir qaror endi o‘yin manfaatlari uchun emas, aksiyadorlar manfaati uchun qabul qilinadi”.
Juma tongida Osiyo futbol konfederatsiyasi (AFC) va Shimoliy hamda Markaziy Amerika futbolini boshqaruvchi Concacaf ham Fifa rejalarini qoraladi. Ular boykot e’lon qilishgacha bormadi, lekin AFC Fifa’ni “boshqaruv va qaror qabul qilish tizimini zudlik bilan qayta ko‘rib chiqishga” chaqirdi.
Fifa orqaga chekinmayapti
Uefa boykoti tahdidi fonida Fifa pozitsiyasini yanada qattiqlashtirdi. Rejadan og‘ish bo‘lmasligi ma’lum qilindi, ayb esa ommaviy axborot vositalariga yuklandi.
“Biz ommaviy ravishda bildirgan fikr va xavotirlarga hurmat bilan qaraymiz va ochiq, demokratik maslahatlashuvga sodiqligimizni tasdiqlaymiz”, deyiladi Fifa bayonotida. “Rejalashtirilgan maslahatlashuv jarayonimiz noto‘g‘ri media xabarlari bilan izdan chiqarildi. Har bir a’zo assotsiatsiya faktlarga asoslangan holda ovoz bera olishi uchun bu jarayonni davom ettiramiz”.
Ammo bu jarayonni endi avvalgi ssenariy bo‘yicha o‘tkazish qanchalik real? Savol shu.
Fifa “aniqlik kirituvchi” bayonotini chiqarganidan ko‘p o‘tmay, Infantinoning eng yaqin hamkorlaridan biri, sobiq Goldman Sachs bankiri Carlos Cordeiro lavozimidan iste’fo berdi. U bitimga nisbatan o‘zining “mutlaqo” qarshi ekanini ko‘rsatdi.
Yana bir sizib chiqqan hujjat shuni ko‘rsatdiki, Fifa 30 iyul kuni erkaklar Jahon chempionatini 2030 yilda 64 jamoaga kengaytirish bo‘yicha tezkor tadqiqot buyurtma qilgan. Bu – JP Morgan taqdimotida ko‘rsatilgan asosiy maqsadlardan birini to‘liq qondiradigan qadam.
Andy Burnham tanqid darajasini yanada oshirdi va Infantinoni “Fifa’ni boshqarish uchun noto‘g‘ri odam” deb atadi.
Infantino qanchalik bosim ostida?
Sepp Blatter qulashi davridan beri Fifa prezidentiga bunday kuchli bosim bo‘lmagan. Siyosiy, iqtisodiy va sport maydonidagi bosimlar bir nuqtaga jamlanmoqda.
Shu bilan birga, Infantinoning raqiblari ham deyarli eng og‘ir qurollarini ishga soldi: Uefa boykot tahdidi, konfederatsiyalar noroziligi, siyosatchilar bosimi. Endi ularning keyingi qadamiga zaxira ko‘p emas.
Infantino esa orqaga qaytish niyatini ko‘rsatmayapti. U 106 ta mamlakatdan qiziqish xati olsa, reja baribir amalga oshirilishini aytib kelmoqda. Ayrim kuzatuvchilar uni yangi tuzilmaning bosh ijrochi direktori lavozimiga o‘tishni ko‘zlayapti, deb hisoblaydi. Boshqalar bu jarayonni uning Donald Trump bilan uzoq va haddan tashqari yaqin aloqalarining tabiiy davomi sifatida ko‘rmoqda.
Agar u FFE’ni o‘tkazishga muvaffaq bo‘lsa, global futbol mutlaqo yangi hududga kiradi. Va o‘sha paytda qarshilik tomoni yanada keskinroq choralarni ko‘rishga majbur bo‘lishi mumkin.
Ayollar futboli – eng katta talafotga yuz tutadimi?
Erkaklar Jahon chempionati tugaganiga hali ikki hafta ham bo‘lgani yo‘q, nazariy jihatdan endi navbat ayollar futboli, uning cho‘qqisi sifatida esa Braziliyada bo‘lib o‘tadigan Ayollar Jahon chempionatiga kelishi kerak edi.
Ammo Uefa boykoti tahdidi bu rejalarga qalin soya tashladi. Yevropa odatda 32 jamoaning 11 tasini beradi. Agar boykot kuchga kirsa, turnirning sport darajasi, format va hatto o‘tkazilishining o‘zi savol ostida qolishi mumkin. Hozircha hech kim qat’iy “bo‘lmaydi” demayapti, lekin xavotir kuchli.
Bundan ham oldinroq sinovlar bor: bu kuzda ayollar U-17 va U-20 Jahon chempionatlari rejalashtirilgan. Agar boykot amalda namoyon bo‘lsa, eng birinchi zarbani aynan shu musobaqalar qabul qiladi.
Eng achinarlisi shundaki, mojarolarning markazida erkaklar futboli, pul va hokimiyat tursa-da, siyosiy qarorlarning og‘irligini ko‘proq ayollar futboli his qilishi mumkin. JP Morgan taqdimotida ayollar futboli atigi bir marta tilga olingani ham bu xavotirni kuchaytiradi.
Savol shunday: futbolning kelajagi investorlar jadvalida raqam sifatida qoladimi, yoki o‘yin uchun qaror qabul qilish huquqi yana maydondagi ruhga qaytadimi?
