Gasly podiumi qayta tiklandi: Monakodagi bahs sudga o‘tdi

Monakoda qo‘lga kiritilgan podium uch oy o‘tib sud zalida qulab tushdi. FIA tarkibidagi mustaqil organ – International Court of Appeal – Pierre Gasly’ga avval bekor qilingan vaqt jazolarini qayta tikladi. Natija aniq: fransuz haydovchi 3-o‘rindan 7-o‘ringa tushdi, Red Bull tarkibidagi Isack Hadjar esa yana podiumga qaytdi.

Monakoda nima bo‘lgandi?

Iyun oyida bo‘lib o‘tgan Monaco Grand Prix yakunida Gasly marrani uchinchi bo‘lib kesib o‘tdi. Biroq pit-leynda tezlikni ikki marta oshirgani uchun unga ikkita besh soniyalik jazo berildi va u darhol 7-o‘ringa surildi.

Shu yerda Alpine ishga tushdi. Jamoa hakamlar hay’ati pit-leyndagi tezlikni buzilganini isbotlay olmadi, deb da’vo qildi. Sabab – vaqt o‘lchash nurlari (timing beams) joylashuvi bo‘yicha noaniqlik. Olti nafar haydovchi pit-leynda tezlikni oshirgani qayd etilgan bo‘lsa, besh nafari jazoni poyga davomida o‘tadi. Alpine esa Gasly jazolarini poyga oxiriga qadar “ushlab turdi” va shu orqali qayta ko‘rib chiqish huquqi uchun ariza berish eshigini ochdi.

Bu yurish ish berdi. Hakamlar jazoni bekor qildi, Gasly’ning yo‘ldagi uchinchi o‘rni rasmiy natijaga qaytdi. Shundan so‘ng McLaren va Red Bull bu qarorga rozi bo‘lmadi va ishni International Court of Appeal darajasiga olib chiqdi. Parisda, Dutch Grand Prix’dan keyingi haftada, yopiq eshiklar ortida tinglovlar o‘tkazildi.

Monzada, juma kuni, hukm e’lon qilindi: McLaren va Red Bull apellyatsiyasi qanoatlantirildi, Gasly’ga berilgan ikkita besh soniyalik jazo qayta tiklandi. Natijada u 7-o‘ringa tushdi, Isack Hadjar esa yana 3-o‘rinni egalladi.

McLaren va Red Bull nimani himoya qildi?

Ikkala jamoa ham asosiy nuqtani bitta savolga jamladi: hakamlar o‘z dastlabki qarorini – Gasly’ni pit-leyndagi tezlikni oshirgani uchun jazolashni – bekor qilishga haqli edimi?

Tinglovda FIA vakillari, yuridik guruhlar, poyga jamoalari qatnashdi. Racing Bulls uchinchi tomon sifatida ishtirok etdi, qolgan yetti jamoa esa kuzatuvchi yubordi. Masala faqat Gasly taqdiri emas, sport adolati va barcha uchun teng munosabat tamoyiliga borib taqaldi.

Dalil shunday qo‘yildi: boshqa haydovchilar xuddi shu qoidabuzarlik uchun jazoni poyga davomida o‘tab bo‘ldi. Keyinroq topilgan har qanday texnik noaniqliklardan qat’i nazar, Alpine’ning poygadan keyin ishni sudga olib chiqib, yakuniy natijani o‘zgartirishi tenglik tamoyiliga zarba beradi.

FOM vaqt o‘lchash tizimi – FIA hakamlarining asosiy vositasi. Pit-leyndagi tezlik cheklovi ham shu tizimga tayangan holda kalibrlangan: bu yerda gap bir zumlik tezlik haqida emas, balki pit-leynga kirish va chiqish orasidagi masofa bo‘yicha o‘rtacha tezlik haqida ketadi.

Alpine dastlab aynan shuni nishonga olgan edi. Qoidalarning o‘zida “rasmiy vaqt o‘lchash” yagona va mutlaq mezon ekanini aniq yozilmagani, ustiga ustak, uch oy avval pit-leyndagi masofa noto‘g‘ri hisoblanganini FIA ham tan olgani – bularning barchasi Gasly 60 km/soat chegarasidan oshganini isbotlashni qiyinlashtirdi. Dalil yetarli emas, degan xulosaga kelgan hakamlar jazoni bekor qilgandi.

McLaren va Red Bull esa boshqa tomonni ko‘rsatdi: jamoalar mashinalarini, pit-leyndagi tezlik cheklovchi tizimlarni aynan shu rasmiy tizim bo‘yicha sozlaydi. Demak, aynan shu tizim yakuniy hakam bo‘lishi kerak.

Monako hafta oxiri boshida elektronika bo‘yicha yig‘ilish ham bo‘lib o‘tgan. FIA, jamoalar vakillari qatnashgan, FOM va Alpine esa yo‘q edi. FIA’ning Formula 1 Electronics Team Leader’i Olivier Kieffer barcha jamoalarga pit-leyndagi tezlik o‘lchovi bo‘yicha aniqlangan tafovutlar haqida hisobot yuborgan, Mercedes va Williams o‘z ma’lumotlari rasmiy tizim ko‘rsatkichlariga to‘g‘ri kelmasligini ko‘targan.

Apellyatsiyada yana bir keskin nuqta ko‘tarildi: pit-leyndagi tezlik cheklovi – avvalo xavfsizlik masalasi. Agar bir jamoaga poygadan keyin o‘z hisob-kitoblari bilan rasmiy tizimni “yengish”ga ruxsat berilsa, xavfsizlikka oid qoidalar barqarorligi va FIA tizimiga bo‘lgan ishonch yemiriladi.

Jamoalar “isbot standarti bajarilmadi”, “dalillar ziddiyatli va huquqiy jihatdan yetarli emas” degan pozitsiyada turdi. Motorsport UK ham uchinchi tomon sifatida aralashib, agar bu qaror bekor qilinmasa, milliy federatsiyalar ham o‘z mamlakatlarida rasmiy o‘lchov tizimlarini poygadan keyin bitta jamoa talabi bilan chetga surish bosimiga uchrashi mumkinligini ta’kidladi.

Mazmuni bitta: barcha bir xil rasmiy mezon bo‘yicha poyga qilishi kerak, bu mezon keyin bitta jamoa foydasiga qayta yozilmasligi lozim.

Alpine qanday javob qaytardi?

Alpine kutilganidek, qoidaning matniga yopishdi: 60 km/soat chegarasi buzilgani isbotlanmagan, chunki vaqt nurlari orasidagi masofa bo‘yicha noaniqlik bor. Qoidalarning o‘zida tezlik faqat rasmiy vaqt o‘lchash tizimi orqali aniqlanishi shart, deb yozilmagan, deya eslatdi jamoa. Uch oy avval FIA ham masofa noto‘g‘ri hisoblanganini tan olgan. Demak, noto‘g‘ri hisob-kitobga asoslangan jazo qayta ko‘rib chiqilishi kerak.

Alpine pit-leyndagi masofani uch xil usul bilan o‘lchab, vaqt tizimida qo‘llangan 2692 sm raqamiga qarshi chiqdi:

• FOM’ning GNSS ma’lumotlari;
• Alpine’ning Leica lazer o‘lchovlari;
• Ridge & Partners LLP tomonidan mustaqil o‘tkazilgan geodezik tadqiqot.

FOM ma’lumotlariga ko‘ra, kerakli minimal masofa 2615 sm bo‘lgan, rasmiy tizimdagi 2692 sm emas. Gasly qayd etgan vaqtlar shu qisqaroq masofa bo‘yicha hisoblanganda, uning o‘rtacha tezligi 60 km/soatdan past chiqadi. Demak, qoidabuzarlik yo‘q, dedi Alpine.

Jamoa bunday tuzatish xavfsizlikni yemirmasligini, noto‘g‘ri berilgan jazoni istalgan vaqtda to‘g‘rilash mumkinligini, boshqa jamoalar tengsizlikka uchramaganini (ular o‘zlari qayta ko‘rib chiqish huquqidan foydalanmaganini) ta’kidladi. Hakamlar Gasly qoidani buzmaganiga ishonsa bo‘ladigan darajada dalil bor edi, degan pozitsiya saqlanib qoldi.

Sud qanday xulosa chiqardi?

International Court of Appeal masalani bitta nuqtaga qisqartirdi: tezlik chegarasi qanday o‘lchangan va unga nisbatan qanday hukm chiqarilgan? Chegara o‘zi emas, mezon muhokama qilindi.

Rasmiy vaqt tizimi pit-leyndagi ikki nuqta orasidagi masofa va shu masofani bosib o‘tish vaqtiga tayangan. 2692 sm – FOM tomonidan kiritilgan umumiy parametr bo‘lgan va poyga davomida barcha uchun bir xil qo‘llangan. Sud bu masofani “geometrik haqiqat” emas, balki poyga uchun oldindan belgilangan hisob-kitob kirimi sifatida ko‘rdi. Jamoalar pit-leyndagi tezlik cheklovchilarini aynan shu raqamga qarab kalibrlagan.

Shuning uchun sud 2692 sm’ni “xato” deb baholamadi. Bu masofa pit-leyndagi yagona mumkin bo‘lgan yo‘l emas, lekin poyga kuni uchun umumiy mezon bo‘lib xizmat qilgan. Keyinroq bajarilgan geometrik tahlilni faqat bitta jamoa foydasiga qo‘llab, poyga yakunlangach rasmiy parametrni almashtirish – sport adolatiga zid, degan xulosa qilindi.

Sud uchun asosiy tamoyil aniq bo‘ldi: barcha raqobatchilar bir xil mezon bo‘yicha poyga qilgan bo‘lsa, bu mezon faqat bitta jamoa uchun ortga qarab o‘zgartirilmaydi. Bu qaror FIA nizomida qayd etilgan sport adolati va teng munosabat tamoyillariga tayanadi.

Biroq sud vaqt tizimini “xatosiz” deb e’lon qilmadi. Agar isbotlangan nosozlik, noto‘g‘ri vaqt, noto‘g‘ri signal yoki boshqa texnik xato bo‘lsa, tizimni shubha ostiga qo‘yish mumkinligi alohida qayd etildi. Alpine’ning ishi esa boshqa yo‘nalishda yiqildi: u poyga davomida qo‘llangan umumiy kalibrlash parametrini faqat o‘z haydovchisi uchun, poygadan keyin, boshqa uslub bilan almashtirishga urindi.

Sudning so‘zlari keskin: “Raqobatchilarni butun tadbir davomida mashinalarini bitta rasmiy mezon bo‘yicha kalibrlashga va texnik hamda strategik qarorlar qabul qilishga majbur qilib, tadbir yakunlangach bu mezonni boshqa geometrik yoki o‘lchov metodologiyasi bilan almashtirish mumkin emas”.

Gasly pit-leyndan o‘tgan paytdagi 1,604 va 1,602 soniyalik vaqtlari ham muhim bo‘ldi. Agar u o‘rtacha aniq 60 km/soat tezlikda yurgan bo‘lsa, masofa taxminan 2673 sm va 2670 sm bo‘lishi kerak edi. FOM esa Gasly’ning aniq trayektoriyasini o‘lchamagan, bu masofalarni isbotlaydigan dalil yo‘q.

Alpine’ning o‘zi ham Gasly yo‘lini “eng yaxshi taxmin” deb atadi, santimetr aniqligini kafolatlay olmadi. Demak, sud ko‘zida Gasly 60 km/soatdan past tezlikda yurganini yetarli aniqlik bilan isbotlashning imkoni bo‘lmadi.

Natija aniq: hakamlar hay’ati Gasly jazolarini bekor qilganida xato qilgan. Shuning uchun International Court of Appeal McLaren va Red Bull apellyatsiyasini qanoatlantirdi, Gasly’ga berilgan ikkita jazo qayta tiklandi. Sud xarajatlari esa FIA va Alpine zimmasiga teng taqsimlandi.

Alpine nimalarni o‘ylayapti, FIA nimalarni o‘zgartiradi?

Alpine bu qarordan norozi. Jamoa ichkarisidagi kayfiyatni biladigan manbalar, jamoa hali ham barcha variantlarni ko‘rib chiqayotganini aytmoqda. Variantlar orasida ishni Court of Arbitration for Sport darajasiga ko‘tarish ehtimoli ham tilga olinmoqda.

Jamoa matbuot kotibi bayonoti keskin edi: jamoa qarordan “xafa va ranjiganini” bildirdi, Car #10 poyga davomida biror marta pit-leyndagi tezlik chegarasini buzmaganiga hanuz to‘liq ishonishini ta’kidladi. Shunga qaramay, Parijdagi tinglov hay’ati qarorini tan olishga majbur.

Alpine o‘zini “nohaq jazolangan” deb hisoblasa-da, diqqatini yana trekka qaratishini, chempionatda kurash davom etayotganini va maqsadlar o‘zgarmaganini aytmoqda. Bu qaror motivatsiyani sindirmaydi, deydi jamoa.

FIA esa bu ishni signal sifatida qabul qildi. Tashkilot Formula 1’dagi vaqt o‘lchash tizimi, uning ishlash metodologiyasi va tegishli qoidalarni qayta ko‘rib chiqayotganini ma’lum qildi. Shuningdek, qayta ko‘rib chiqish huquqi, apellyatsiya jarayonlari kabi sudlov mexanizmlarini ham tahlil qilish rejalashtirilgan.

FIA hakamlar hay’ati mustaqilligi va ob’ektivligini ochiq himoya qildi. Sud va poyga kuni hakamlarining ish muhiti farqli ekani, sud kengroq yuridik maslahat va dalillarga ega bo‘lishi qayd etildi. Shunga qaramay, har bir International Court of Appeal qarori FIA hakamlari tomonidan diqqat bilan o‘rganiladi, ichki jarayonlar uzluksiz takomillashtiriladi.

Monakodagi bu murakkab voqea endi huquqiy tomondan yangi burilish oldida turibdi. Alpine o‘zini oqlash uchun yana bir bosqichga chiqadimi yoki bu noyob, murakkab holatni qabul qilib, sahifani yopadimi? Chempionat davom etar ekan, savol ochiq qolmoqda.