Ingliz futbolida yangi qoidalar: vaqtni tejash va o‘yinni tezlashtirish

Ingliz futboli bu mavsumga nafaqat yangi transferlar va murabbiylar bilan, balki butun ritmni o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan qoidalar to‘lqini bilan kirib kelmoqda. Maqsad bitta: o‘yin tezlashsin, to‘p ko‘proq maydonda bo‘lsin, tomoshabinlar esa kamroq asabiylashsin.

Bu tajriba allaqachon Qatar va yozgi Jahon chempionatida sinovdan o‘tdi. Statistikalar ham murabbiylar xonasida, ham televideniye rejissyorlari oldida tilga tushgan: 2022-yilda o‘rtacha to‘p o‘yinda 58 daqiqa 3 soniya bo‘lgan bo‘lsa, bu yozda u 58 daqiqa 16 soniyaga yetdi, lekin qo‘shimcha vaqt ancha qisqardi. Natija – o‘yin vaqti nisbatida 60,43 foiz sof futbol.

Endi shu yondashuv yakshanba kungi Community Shield uchrashuvidan boshlab – Arsenal va Manchester City to‘qnashuvidan tortib Premier League va yakshanba havaskor ligalarigacha – butun ingliz futbolini qamrab oladi. Faqat VAR tajribalari bundan mustasno.

Vaqt o‘g‘rilari uchun besh soniyalik tuzoq

Eng keskin o‘zgarishlardan biri – to‘p o‘yinga qaytishidan oldingi ataylab cho‘zishlarga qarshi urilgan zarba. Endi hisoblagich to‘p chiziqdan chiqishi bilan emas, futbolchi ataylab vaqt yutayotganini hakam sezgan paytdan boshlanadi.

To‘pni konus ustida qoldirish, sherigiga ataylab sekin tushirib berish, uzoq-cho‘zib yurish – bularning barchasi signal bo‘lishi mumkin. Hakam hushtak chaladi, futbolchiga shoshilishini ko‘rsatadi va besh soniyalik sanashni qo‘li bilan aniq ifodalaydi.

Besh soniya o‘tdimi – yana hushtak. Endi avtomi? Raqibniki. Qoidalar uzun avtolarni qamrab olmaydi, ular standart vaziyat sifatida ko‘riladi, lekin maydon chetida befoyda “drama” ko‘rsatishlar sezilarli darajada kamayishi kutilmoqda.

Darvozabonlar ham endi xavf ostida. Ayniqsa, o‘yin oxirida hisobni ushlab qolish uchun darvozadan to‘pni chiqarishni cho‘zadiganlar. Endi hakam ogohlantiradi, vaqtni yutish davom etsa – raqibga burchak zarbasi berilishi mumkin. Bu, ko‘p yillik “dark arts”ga juda og‘ir zarba.

Almashuv: 10 soniya yoki kam sonli tarkib

Zaxiraga olingan futbolchi endi maydonni eng yaqin nuqtadan 10 soniya ichida tark etishi shart. Yurib, muxlislarni uzoq olqishlash, vaqtni o‘ldirish – endi qimmatga tushadi.

Agar u 10 soniyaga sig‘masa, zaxiradan tushadigan futbolchi kamida bir daqiqa maydonga kira olmaydi. Jamoa shu orada 10 kishi bo‘lib qoladi. Bu allaqachon Carabao Cupda o‘z ta’sirini ko‘rsatdi.

Middlesbrough hujumchisi Will Lankshear Wrexhamga qarshi uchrashuvda buni boshidan kechirdi. Uning 80-daqiqadagi goli Boro’ga 1:0 hisobida ustunlik berib turgan paytda, u maydondan sekin chiqib, muxlislarni olqishlashga tushib ketdi. Kim Hellberg yon chiziqdan shoshilishga undadi, lekin kech bo‘ldi. Hakam qoidani ishga soldi, zaxiradagi Fin Cartwright esa darhol maydonga kira olmadi.

“I didn’t know!” – deb izoh berdi sobiq Tottenham futbolchisi o‘yindan keyin. Bilmaslik esa bu mavsumda hech kimni qutqarmaydi.

Zaxiradan kiruvchi futbolchi keyingi o‘yinni to‘xtatishgacha kutadi. Bu esa ba’zan bir necha daqiqalik son jihatdan kamlik degani. Faqat jarohat yoki xavfsizlik sababli ma’lum nuqtadan chiqish imkoni bo‘lmagan holatlarga istisno bor.

Jarohat: bir daqiqalik sovuq pauza

Yillar davomida tomoshabinlar bir manzaraga ko‘nikib qolgan: tibbiy xodim maydonga kiradi, futbolchi davolanadi, u 30 soniyaga chiziq ortida turadi, so‘ngra qaytib kiradi. Endi bu sahna keskin o‘zgaradi.

Endi futbolchi hakam o‘yinni to‘xtatishga majbur bo‘ladigan darajada yerda yotgan bo‘lsa, u bir daqiqa maydon tashqarisida qoladi. Eng muhim nuqta – futbolchi davolanishni o‘zi so‘ramagan bo‘lsa ham, hakam o‘yinni to‘xtatsa, baribir tashqariga chiqishi kerak bo‘ladi. Maqsad – raqib bosimini sindirish uchun sun’iy pauzalarni yo‘qotish.

Agar to‘p tabiiy ravishda tashqariga chiqsa – aut, darvoza zarbasi va hokazo – bu qoida ishlamaydi. Bir daqiqa ayrim murabbiylar nazarida juda uzun ko‘rinishi mumkin, ayniqsa haqiqatan ham og‘riq sezayotgan futbolchilar uchun. Shu bois bir nechta istisnolar kiritilgan.

Agar jarohat yetkazgan futbolchi sariq yoki qizil kartochka olsa, ko‘plab holatlarda jarohat olgan futbolchi maydonda qolishi mumkin. Bu qoida qasddan qattiq o‘yin qilib, raqibni bir daqiqaga kam sonli tarkibda qoldirish taktikasini jilovlash uchun kiritilgan.

Darvozabonning “taktik taym-aut”i ostida chiziq

So‘nggi yillarda deyarli har hafta kuzatiladigan manzara: darvozabon birdaniga o‘tirib qoladi, tibbiy yordam so‘raydi, bu paytda butun jamoa texnik zona tomon yuguradi, murabbiy qisqa “mini-ma’ruza” o‘qiydi. Xabar yetkazildi – darvozabon birdan tuzalib qoladi, o‘yin davom etadi, raqibning bosimi esa sovib bo‘ladi.

Endi ingliz professional futbolida bu usulga qarshi sinov boshlangan. Darvozabon tibbiy yordam so‘radimi – murabbiy tanlagan bitta maydon futbolchisi bir daqiqa maydonni tark etadi. Murabbiyda bu qarorni to‘rtinchi hakamga aytish uchun atigi 10 soniya bor. Ulgurmasa, avtomatik ravishda sardor chiqishi kerak bo‘ladi.

Faqat “futbolchilarni chiziq bo‘ylab murabbiy oldiga borishini taqiqlaymiz” deyish yetarli emas edi. Murabbiylar baribir darvozabon orqali o‘yin ritmini buzish yo‘lini topardi. Endi esa bunday “taktik taym-aut” narxi ancha balandlashdi.

Boshqa mamlakatlarda biroz boshqacha tajriba o‘tkazilmoqda – u yerda har safar darvozabon davolansa, aynan sardor maydonni tark etishi shart. Ingliz futbolida esa murabbiyga tanlash huquqi berilgan. Qoidaning o‘zi esa aniq: darvozabon haqiqatan ham zarba yegan bo‘lsa yoki qon ketayotgan bo‘lsa, istisno qo‘llanadi.

VAR: kichik qo‘shimchalar, katta bahslar

VAR bu mavsumda butunlay qayta yozilmaydi, lekin tomoshabinlar baribir yangi holatlarga guvoh bo‘ladi.

Ikki sariqdan keyingi qizil: endi VAR faqat ikkinchi ogohlantirish epizodini ko‘rib chiqishi mumkin. Bu – sariq kartochkaga nomzod bo‘lgan barcha vaziyatlar qayta ko‘riladi degani emas. Faqat aniq xato – masalan, o‘zi yo‘q bo‘lgan qoida buzilishi uchun berilgan ikkinchi sariq – qayta ko‘rib chiqiladi. Birinchi sariq kartochka bo‘yicha yoki “bu ham sariq bo‘lishi mumkin edi” degan bahslar esa VAR stolidan uzoq qoladi.

Hujumchining to‘p o‘yinga kirmasdan avvalgi qo‘polligi: burchak yoki standart vaziyatdan oldin sodir bo‘lgan hujumchi tomondan qoida buzilishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri gol, penalti yoki intizomiy chora bilan yakunlansa, endi bu epizod VAR orqali ko‘rib chiqilishi mumkin. To‘p hali o‘yinga kirmagan bo‘lsa, baribir jarima zarbasi belgilab bo‘lmaydi, shu bois yechim – burchakni yoki standartni qayta bajarish.

Himoyachi tomonidan to‘p o‘yinga kirmasdan avval sodir etilgan qoida buzilishi esa VARga tushmaydi, chunki to‘p o‘yinga kirmagan bir paytda penalti belgilash mumkin emas.

Noto‘g‘ri shaxsni jazolash (mistaken identity) masalasida ham aniqlik kiritilgan. Jahon chempionatida VAR ayrim hollarda aldangan futbolchilarni ham ko‘rib chiqayotgandek taassurot qoldirdi. Endi esa IFAB aniq pozitsiyani bildirgan: bu faqat hakam noto‘g‘ri jamoani jazolagan hollarga tegishli bo‘ladi. Masalan, hakam Team A futbolchisini qo‘l bilan o‘ynadi deb jarima belgilagan, lekin aslida qo‘l bilan o‘ynagan Team B bo‘lsa.

Qolgan bahsli zonalar esa o‘z holicha qoladi. Jahon chempionatidan farqli o‘laroq, bu mavsumda noto‘g‘ri burchak zarbalari uchun yoki o‘yinchi og‘zini qo‘li bilan berkitib, hakam bilan agressiv bahslashgan vaziyatlar uchun qizil kartochka VAR orqali qayta ko‘rib chiqilmaydi.

O‘yin tezlashadi, hiyla-nayranglar kamayadimi?

Yangi qoidalar qog‘ozda juda qat’iy ko‘rinadi. Ammo ularning asl maqsadi – futbolchilarni jazolash emas, odatlarni o‘zgartirish. Vaqt yutishga o‘rganib qolgan jamoalar uchun bu mavsum og‘ir bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, minimal hisobni saqlab qolishga o‘rganib qolganlar uchun.

Biroq tomoshabinlar nimani xohlaydi? Ko‘proq o‘yin, kamroq spektakl. Endi esa hakamning besh soniyalik sanog‘i, bir daqiqalik majburiy chiqishlar va darvozabon “taym-aut”iga qo‘yilgan narx bu talabni maydonga olib chiqishga urinadi.

Savol bitta: kim bu yangi ritmga tezroq moslashadi – pressingga tayyor, yuqori intensivlikdagi jamoalarmi yoki eski uslubdagi “vaqt boshqaruvchilari” ham omon qolish yo‘lini topadimi?