Irlandiya chempionati va qimor: Aaron Hoggning tajribasi
Aaron Hogg o‘zining 20 yillik Irlandiya chempionati faoliyatiga nazar tashlar ekan, hamon birinchi marta jamoadoshlari bilan bukmekerlik do‘koniga kirgan kunini aniq eslaydi. O‘sha paytda u atigi o‘smir edi. Oddiy sarguzashtdek tuyulgani esa uni qarz, buzilgan munosabatlar va og‘ir depressiyaga olib kiradigan yo‘l bo‘lishini bilmasdi.
Darvozabon qimor o‘ynash balosiga duch kelgan ilk Irlandiya ligasi futbolchisi emasdi. Va, u biladiki, oxirgisi ham bo‘lmaydi.
Ammo hozir, oxirgi marta garov tikkaniga sakkiz yil bo‘lgan bir paytda, u yangi, futbolchilar boshchiligidagi Gambling Support Group (GSG) tashabbusining markazida turibdi. Maqsad – aynan o‘zi singari muammoga botganlarga yordam berish.
Bu tashabbus Irlandiya chempionatida erkaklar va ayollar musobaqalariga bukmekerlar homiyligi keskin kuchaygan paytga to‘g‘ri kelmoqda. Ikki Liga Kubogi va mintaqaviy turnir ham bukmeker kompaniyalari bilan bog‘langan. Madaniyat, pul oqimi va tanqid – barchasi bir nuqtada to‘qnashmoqda.
“90 daqiqa tinchlik, keyin yana jarlik”
Hogg uchun qimor dastlab o‘yin edi. O‘smirlikda meva avtomatlari, billiard, keyin esa Crusaders safida kattalar futboliga qadam qo‘ygach, jamoadoshlari bilan o‘yin oldidan bukmekerga kirish odatga aylandi.
Keyin keladi ot poygasi. Ruletka. Va shundan keyin hammasi nazoratdan chiqadi.
“Qimor bu progressiv kasallik,” deydi u. “Bir kunda bir marta pul tikib, ertasi kuni uyini yo‘qotadigan darajaga tushib qolmaysan.”
Uchqun sekin-sekin alangaga aylangan. Futbol esa unga qisqa muddatli panoh bo‘lgan.
“Maydonda hammasi zo‘r edi. Boshim faqat o‘yin bilan band, qolgan hamma narsa yo‘qoladi, 90 daqiqa davomida tinch edim. Lekin kiyim almashtirish xonasiga qaytgan zahoti, o‘tirishing bilan butun dunyo yana ustingga qulab tushadi.”
U o‘sha davrni shunday tasvirlaydi: qimorboz muammolar bilan yuzlashmaydi, ulardan yashirinadi. Atrofidagilardan uzoqlashadi, yana va yana pul topishga urinadi – faqat yana chuqurroq cho‘kishi uchun.
Qoidalar bor, lekin telefon cho‘ntakda
Shimoliy Irlandiyadagi Irish FA qoidalariga ko‘ra, futbolchilar o‘z jamoasi ishtirok etadigan hech bir uchrashuvga – erkaklar, ayollar yoki yoshlar darajasidan qat’i nazar – pul tikishi mumkin emas. Ular o‘ynayotgan liga bo‘yicha ham garov taqiqlangan. Ular nomidan hech kim pul tikmasligi ham qat’iy belgilangan.
Biroq qog‘ozdagi qoidalar bilan real hayot orasida katta jarlik bor.
Professional Footballers’ Association in Northern Ireland rahbari Michael Carvill 15 yillik yuqori darajadagi faoliyati davomida bu jarayonni yaqqol kuzatgan. U Irish FA va sobiq futbolchilar bilan birgalikda GSG orqali aynan shu masalada ishlamoqda: yordam va ta’lim – asosiy ustunlar.
Carvill o‘zi bilan Crusaders safida bir necha yil yonma-yon o‘tirgan Matthew Snoddy haqida gapirar ekan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tan oladi: “Yetti yil yonida o‘tirdim, muammosi borligini bilmaganman.” Snoddy bugun GSG tarkibidagi to‘rt futbolchidan biri, qolganlari – Hogg, Aaron Traynor va Michael Ruddy.
Carvill shuni aytadi: o‘yin tugashi bilan futbolchilar telefonini oladi, yuzidagi kayfiyat bir zumda o‘zgaradi. Kimdir yutgan, kimdir yutqazgan – bu darhol seziladi.
“Ular bilan bir xonani bo‘lishasan, haftasiga uch marta birga mashg‘ulot qilasan, har hafta yonma-yon maydonga tushasan, lekin ichida nima bo‘layotganini bilmay qolasan. Bu hammamiz uchun uyg‘otuvchi qo‘ng‘iroq.”
Qimor endi faqat kuponga chizilgan raqam emas
Carvillning fikricha, bugun xavf an’anaviy garovlardan ancha kengaygan. U sovrinli saytlar, televizion tanlovlar, hatto o‘yin konsollari va in-game xaridlar orqali akademiya darajasidagi bolalargacha yetib borganini ta’kidlaydi.
Hogg ham 2006 yildan beri ligada yurib, qimor sanoatining o‘zgarishini ko‘z oldida ko‘rdi. Oldin bukmekerga borish kerak edi, endi esa smartfon bilan 24 soat, istalgan narsaga pul tikish mumkin.
“Bozorlar juda ilg‘or bo‘lib ketdi. Ruletkaga o‘xshaydi – deyarli darhol natija,” deydi u. “Oldin bu ko‘proq ijtimoiy mashg‘ulot edi. Hozir esa kirish imkoni shunchalik osonki, futbolchilar orasida ham tobora ko‘paymoqda.”
Angliyada taqiq, qo‘shnida esa katta logo
Angliya Premier League bu mavsumdan boshlab futbolka old qismida bukmeker reklamasini taqiqladi. Logotiplar hali yengda va mashg‘ulot kiyimlarida qolishi mumkin, ammo asosiy ko‘rinadigan joy endi yopiq. Natijada sakkiz klub yangi homiy qidira boshladi.
Championshipda bunday cheklov yo‘q. Shotlandiyada esa SPL to‘liq bukmeker homiyligida, Celtic va Rangers futbolkalari oldida ham qimor kompaniyalari nomi turibdi.
Irish Premiershipda esa uch klub – Glentoran, Cliftonville va Crusaders – futbolka oldida bukmeker logotipini olib yuradi. Linfield yengida, chempion Larne esa futbolka orqa qismida qimor homiyligiga ega. Crusaders ayollar jamoasida ham xuddi shu reklama bor. Glentoranning Oval stadioni ham bukmeker nomini ko‘tarib turibdi.
Yangi liga homiyligi bitimi esa bukmeker logotipini futbolchilarning yengiga, intervyu fonidagi doskalarga, “matchday” mukofotlariga va liga ijtimoiy tarmoqlari brendiga olib chiqadi.
“Bir million funtlik savol: bu pulning narxi qancha?”
Tommy Canning bu masalada noyob nuqtada turibdi. U Irlandiya chempionati ham, League of Irelandda ham, erkaklar va ayollar futbolida ham murabbiylik qilgan. Asosiy ishi esa Northlands Addiction Clinicda davolash bo‘limi boshlig‘i – spirtli ichimlik, giyohvandlik va qimor bilan bog‘liq muammolarni hal qiladi.
NIFL Boyle Sports bilan tuzilgan homiylik bitimini “liganing bir million funtdan yuqori baholangan ilk hamkorligi” deb taqdim etdi.
Canning bu qarorni keskin tanqid qiladi: pul oqimi ortdi, lekin “buning narxi nima?” degan savolni o‘rtaga tashlaydi. Uningcha, boshqa yo‘llar topib bo‘lmasmidi?
“Men sodda emasman, yaxshi homiylarsiz mahsulotni rivojlantirish qiyinligini tushunaman. Lekin shunday bo‘lsa ham, bir joyda halollik, tamoyil investitsiyadan ustun kelishi kerak edi,” deydi u.
Uning fikricha, bu bitimlar juda daromadli, shu bois tashkilotlarga rad etish qiyin. Lekin baribir savol ochiq qoladi: qanchalik katta zarar evaziga bu pullarni qabul qilishga tayyormiz?
Canning futbol klublarining jamiyat va mahalla darajasidagi roliga urg‘u beradi. Ularning zimmasida ma’lum darajada halollikni saqlash mas’uliyati bor deb hisoblaydi.
Reklama kuchini tushungan odam sifatida u NIFLning bu yo‘lni tanlaganini “mas’uliyatsizlik” deb ataydi. Tamakining, spirtli ichimliklarning sportdagi reklamalari taqiqlangani kabi, qimor reklamasiga ham shunday yondashuv kerak deb hisoblaydi.
“Reklama va savdo orasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik bor. Qimorda ham shunday. Jismoniy mahsulot sotib olayotgandek emassan, lekin reklama bilan mahsulotni sinab ko‘rish o‘rtasidagi bog‘liqlik ulkan. Ko‘proq odam sinab ko‘rsa, ko‘proq odam muammoga uchraydi,” deydi u.
NIFL esa homiylik doirasida Boyle Sports “mas’uliyatli qimor” bo‘yicha axborot kampaniyasi o‘tkazishini, stadionlar va raqamli platformalarda xavfsiz garov haqida ma’lumot berishini ma’lum qilgan.
Canning bu bayonotni “katta ikkiyuzlamachilik” deb ataydi: “Qimor kompaniyasidan pul olamiz, keyin muammo bo‘lsa, sizga ko‘proq yordam beramiz deydi. Bu aqldan ozdiradigan gap. Bu homiylikni yumshatishga urinish, xolos.”
Northern Ireland Football League BBC Sport murojaatiga izoh berishdan bosh tortdi.
GSG: bir SMS masofasidagi yordam
Irish League tarixida qimor qaramligiga qarshi birinchi rasmiy yordam guruhi – GSG. Muhimi, yordam olish uchun telefon qilib, muammoni ovoz chiqarib aytish shart emas. Oddiy SMS yoki QR kodni skanerlash kifoya. Irlandiya chempionati stadionlarining barchasida bu haqda ma’lumot bor.
Hogg uchun bu mayda tafsilot emas.
“Qimor o‘ynaganimda juda yolg‘iz edim. Xotinimni, bolalarimni o‘zimdan uzoqlashtirdim. Onam bilan otam bir necha yil men bilan gaplashmadi. Qimor munosabatlarni, oilalarni buzadi,” deydi u.
U o‘sha kechalarni eslaydi: uyda yolg‘iz, hamma narsani yo‘qotgan, faqat o‘zi va o‘tkir, qorong‘i fikrlar. O‘sha holatda telefonni olib, kim bilandir gaplashish – deyarli imkonsizdek tuyuladi.
“Lekin oddiy SMS yozish ancha oson. Kamroq shaxsiy, hech kim bilmaydi,” deydi u.
Ayollar ham xavfdan xoli emas
Qimor muammolarining aksariyati erkaklarda. Lekin bu ayollar xavfsiz degani emas.
GSG tarkibidagi to‘rt futbolchi erkaklar futbolida o‘ynagan. Shunga qaramay, Carvill ayollar chempionatida ham ishonchli munosabatlar qurish muhimligini aytadi.
“Agar munosabat bo‘lmasa, ular sizga muammosini aytmaydi. Avval ularga yetib borish kerak, keyin tuzatish haqida o‘ylash mumkin,” deydi u. “Ayollar futbolida bu masala kamroq tilga olinayotgani, u yerda muammo yo‘q degani emas.”
Carvillni yana bir jihat tashvishga soladi: Shimoliy Irlandiyada qimor komissiyasi yo‘q. Bu esa tartibga solish va hukumat darajasida ta’sir ko‘rsatish imkonini keskin cheklaydi.
PFA va GSG hozircha o‘zlari ta’sir eta oladigan maydonga e’tibor qaratmoqda.
“Bizning vazifamiz – yordam berish. Manzarani butunlay o‘zgartirish emas. Hozir inqirozga uchragan futbolchilarga ko‘maklashish va keyingi avlod kiyim almashtirish xonasiga qadam qo‘yganida xuddi shu jarlikka tushib qolmasligi uchun oldini olish,” deydi u.
Bir yillik loyiha – yoki yangi davr boshlanishi?
GSG hozircha bir yillik dastur sifatida ishga tushirilgan. Stadionlarda QR kodlar va plakatlar paydo bo‘ldi. Ammo ham Carvill, ham Hogg buni uzoq muddatli tizimga aylantirishni xohlaydi.
Hogg o‘zini “davolanib ketgan” deb hisoblamaydi. “Men tuzalib ketgan emasman, tuzatilgan ham emasman,” deydi u. U o‘zini umr bo‘yi qimor qaramligiga moyil deb biladi, lekin bugun unga qarshi kurashish uchun vositalarga ega.
“Bu dunyoda qimordan qochib qutula olmaysan. Futbolda bo‘ladimi, ishda bo‘ladimi, mashina haydaganda bo‘ladimi – baribir ko‘zingga tashlanadi,” deydi u.
Eng keskin tanqidchilar ham qimor futbol olamidan butunlay yo‘qolishiga ishonmaydi. Shu bois Carvill uchun GSG – zarurat.
“Agar biz muammo bor, deya gapirsak-u, lekin a’zolarimizga xizmat ko‘rsatmasak, Shimoliy Irlandiya futbolchilariga xiyonat qilgan bo‘lamiz,” deydi u. “Uni kerak bo‘lmagan kun – ajoyib kun bo‘lardi. Lekin haqiqat shuki, bizga bu xizmat kerak bo‘ladi.”
Endi savol bitta: Irish League pul va tamoyil o‘rtasidagi bu nozik chiziqda qayerda to‘xtaydi – va o‘sha vaqtda nechta futbolchi allaqachon chuqurga tushib bo‘ladi?
