Jahon chempionati: irqchilik va bayram

Jahon chempionati chorak finali arafasida maydondagi ritm tobora tezlashmoqda: murabbiylar taktik chizmalarni qayta chizmoqda, futbolchilar esa mashg‘ulotlarda bir-birini ko‘r-ko‘rona tushunadigan darajaga yetishga urinmoqda. Ammo stadionlar atrofida, ijtimoiy tarmoqlar ichida boshqa bir “o‘yin” ham kuchayib bormoqda. U yerda raqib – irqchilik.

Bu faqat fon shovqini emas, balki turnirning ajralmas, achchiq qismiga aylanib bormoqda.

Kick It Out bosh ijrochi direktori Samuel Okafor bu jarayonni keskin ifodaladi: “Katta muammo bor”, dedi u. Uning ta’kidlashicha, siyosiy maydondagi keskin, bo‘luvchi ritorika bevosita futbolda aks etmoqda, va bu nafrat tiliga jur’at berayotganlar sonini keskin oshirgan. Bayram bo‘lishi kerak bo‘lgan musobaqa, ayniqsa internetda va tribunalar orasida, haqoratlar bilan zaharlanmoqda.

O‘yinchilar nishonga olingan: Fifpro ogohlantiradi

Turnir davomida birinchi bo‘lib xavotarni baland ovozda bildirganlardan biri – xalqaro futbolchilar uyushmasi Fifpro bo‘ldi. Ular futbolchilar “kuchayib borayotgan haqoratlar naqshini” boshdan kechirayotganini aytib, ularni himoya qilish uchun jamoaviy choralar ko‘rishga chaqirdi.

So‘nggi haftalarda futbolchilar onlayn ham, yuzma-yuz ham haqoratga uchramoqda, ko‘pi irqchilik va kamsitish bilan bog‘liq. Taqdim etilgan bayonotda bu holatlar alohida, tasodifiy epizodlar emasligi, balki futbol hamjamiyati va jamiyatning o‘zida ildiz otgan tizimli muammoning belgisi ekani urg‘ulandi.

Raqamlar ham bu tashvishlarni tasdiqlaydi. Fifa tomonidan ishga tushirilgan ijtimoiy tarmoqlarni himoya qilish xizmati guruh bosqichida onlayn haqoratlar 13 barobar oshganini qayd etdi. Eng katta toifa – irqiy motivli hujumlar. Belgilangan postlarning 11 foizi shunday mazmunga ega bo‘lgan, bu 2022-yil Qatardagi Jahon chempionatida qayd etilgan 8 foizdan ancha yuqori. Yuzdan ortiq post huquqni muhofaza qilish organlariga yuborilgan.

Niderlandiyadan Parijgacha: bir xil naqsh

Turnir davomida turli mamlakatlarda sodir bo‘lgan voqealar umumiy manzarani yanada keskinlashtirdi. Niderlandiya futbol assotsiatsiyasi KNVB Marokashga qarshi mag‘lubiyatdan so‘ng o‘yinchilarga qaratilgan onlayn irqchi hujumlar bo‘yicha rasmiy shikoyat kiritganini ma’lum qildi.

Parij prokuraturasi esa Kylian Mbappéga qarshi Paragvay senatori tomonidan sodir etilgani iddao qilinayotgan irqchi hujum yuzasidan tergov boshladi. Yevropa futbolining eng yorqin yulduzlaridan biri ham bunday nafratdan himoyalanmagan bo‘lsa, qolganlar haqida nima deyish mumkin?

London meri Sadiq Khan ham jim o‘tirmadi. U media regulyatori Ofcom’ni Angliya terma jamoasi futbolchilari, jumladan boshqa Jahon chempionati ishtirokchilariga qaratilgan “nazoratdan chiqqan” onlayn irqchilikni o‘rganishga chaqirdi. “Biz ozchilik bo‘lsa-da, jirkanch guruhga jamiyatni bo‘lib tashlashga yo‘l qo‘ya olmaymiz”, deb yozdi u ijtimoiy tarmoqlarda.

Serbiyadagi teleefir ham bu fonni yanada qoraytirdi: sobiq Yugoslaviya va Atlético Madrid hujumchisi Rade Bogdanović efirda qora tanli futbolchilar haqida irqchi izoh bildirgani uchun keskin norozilik to‘lqinini keltirib chiqardi.

“Har hafta ko‘payayotgan nafrat”: ichki chempionatlar ham yonmoqda

Fifa ma’lumotlari yuzaki ko‘rinish emas, deydi Samuel Okafor. Uning so‘zlariga ko‘ra, Kick It Out Angliya futbolida haftadan haftaga futbolchilar, hakamlar va ularning oilalariga nisbatan kamsitish holatlari ko‘payib borayotganini qayd etmoqda.

Bu faqat bir mamlakatga xos manzara emas. Okafor Niderlandiya, Germaniya, Fransiya, Angliya terma jamoalari futbolchilari Jahon chempionatida irqchi hujumlarga uchrayotgani, bu esa ichki chempionatlarda bir necha mavsumdan beri shakllanayotgan xavfli tendensiyaning xalqaro sahnadagi davomi ekanini aytadi.

“Yashirin” irqchilik – ochiq nafratning ozuqasi

Erasmus universiteti (Rotterdam) olimi, sportdagi irqchilikni o‘rganadigan professor Jacco van Sterkenburg bu jarayonni siyosiy maydon bilan bog‘laydi. Uning fikricha, tobora ko‘proq siyosiy yetakchilar irqchi qarashlarni ochiq ifoda etayotgani “normal” deb qabul qilinadigan chegarani surib yuborgan.

Ko‘pchilik ochiq, qo‘pol irqchilikni rad etadi. Ammo mayda, yashirin, ishora va stereotiplarga asoslangan shakllar tobora “odatdagi” holga aylanib bormoqda, deydi u. Aynan shu nozik shakllar ochiq, qo‘pol nafrat uchun zamin yaratadi.

Tadqiqotchilar yillar davomida futbol sharhlarida irqiy kodlangan tilni qayd etib keladi: qora tanli futbolchilar haqida gap ketganda sharhlovchilar ularning jismoniy kuchi, tezligi, atletikasi haqida gapirishga moyil, lekin taktik tafakkuri, texnikasi yoki qaror qabul qilish sifatlarini kamroq tilga oladi. Van Sterkenburg bu tilni hozir sarlavhalarga chiqayotgan ochiq irqchilik bilan bevosita bog‘laydi: yashirin stereotiplar konteksti tayyorlaydi, shunda ochiq nafrat ham “kutilgan” ko‘rinishga tushib qoladi.

Siyosat fonida Jahon chempionati: deportatsiyalar, devorlar va stadionlar

Human Rights Watch vakili Minky Worden uchun bu Jahon chempionatidagi irqchilik to‘lqinini musobaqaning geografiyasidan ajratib ko‘rish mumkin emas. Turnirning katta qismi AQShda o‘tayotgani, u yerda esa uzoq yillardan beri ksenofob ritorika va rekord darajadagi migratsiya reydlari hukmron bo‘lib kelayotgani, uningcha, bevosita fon yaratmoqda.

“Agar yuz minglab odamlar, ko‘pincha rangli odamlar, deportatsiya qilinayotgan bo‘lsa, bu Jahon chempionati uchun fon bo‘lib turibdi”, deydi u. Bunday siyosiy muhitda nafrat tilining oshishi deyarli muqarrar.

Worden Fifa’ni ham keskin tanqid qiladi. Unga ko‘ra, tashkilot inson huquqlari va kamsitmaslik bo‘yicha nizomlarga ega bo‘lsa-da, kengroq siyosiy kontekstga jiddiy e’tibor qaratmagan. Aksincha, Fifa ko‘proq AQSh ma’muriyati bilan bir safda turganini ko‘rsatishga urinayotgandek ko‘rinadi: o‘tgan yili AQShda o‘tgan Club World Cup paytida irqchilikka qarshi kampaniyalarning ko‘rinish darajasini pasaytirgani, Donald Trump’ni esa yangi ta’sis etilgan Fifa tinchlik mukofotining ilk sovrindori sifatida e’tirof etgani bunga misol sifatida keltiriladi.

Worden bu uyg‘unlikni “juda yuqori darajada bog‘liq” deb ataydi. Uning fikricha, agar rangli hamjamiyatlar hukumat tomonidan doimiy bosim ostida bo‘lsa, va shu paytda Fifa prezidenti Gianni Infantino doimiy ravishda Oq uydagi suratlarda ko‘rinib tursa, bu Fifa ichidagi irqchilikka qarshi tashabbuslarning jiddiyligiga nisbatan katta savol uyg‘otadi.

“Sportwashing” xavfi va yashil chiroq yoqilgan nafrat

Human Rights Watch allaqachon ogohlantirgan: Rossiya va Qatardagi kabi, AQShdagi Jahon chempionati ham hukumat uchun “sportwashing” – siyosiy imidjni sport orqali yuvish – uchun qulay maydonga aylanishi mumkin.

Worden fikricha, Fifa tomonidan avtoritar rahbarlar bilan hamkorlik qilish odat tusiga kirgani, va Rossiya, Qatar hamda AQShda o‘zining kamsitmaslik qoidalarini to‘liq ishga tushirmagani nafaqat futbol, balki kengroq jamiyatdagi nafrat guruhlariga aniq signal yuborgan: futbol maydonida ham, undan tashqarida ham hujum qilish “o‘tib ketishi” mumkin.

Stadionlarda qo‘llar baland ko‘tarilayotgan, bayroqlar hilpirayotgan, millionlab muxlislar ekranga mixlanayotgan bir paytda, bu savol yana o‘rtaga chiqadi: Jahon chempionatining eng muhim kurashi hali ham hisob tablosidami yoki inson qadr-qimmatini himoya qilish maydonidami?