Jahon chempionati savdoga qo‘yiladimi? Concacaf va Uefa tanqid qildi
Futbolning yuragi bo‘lgan Jahon chempionati atrofida bosim kuchaymoqda. Endi bu bosimga yana bir yirik kuch qo‘shildi: Concacaf ham Fifa’ning turnir tijorat huquqlarini xususiy investorlar qo‘liga berish rejasini keskin tanqid qildi.
Gap shunchaki yangi loyiha haqida emas. Gap futbol boshqaruvi, ishonch va o‘yin ruhining o‘zi haqida ketmoqda.
20 milliard dollarlik savdo va yashirin jarayon
Fifa yangi tijorat kompaniyasi — Fifa Forward Enterprise (FFE) — tuzdi. Reja oddiy: uning ulushlarini sotish orqali “global futbolni rivojlantirish” uchun qariyb 4,2 milliard dollar yig‘ish. Biroq ichki doiralarda bu jarayon qanday o‘tgani ko‘pchilikni larzaga soldi.
Yangi tuzilma umumiy hisobda 20 milliard dollar atrofida baholangan. Shunga qaramay, butun qit’ani birlashtirgan konfederatsiya — Concacaf — bu rejadan matbuot orqali xabar topganini e’lon qildi. Futbolda bu deyarli haqorat darajasidagi e’tiborsizlik sifatida qabul qilinadi.
Bayonotda ular shunday deydi: ular dastlab bu tashabbusni OAV orqali, keyin esa rasmiy press-reliz orqali bilgan. Ya’ni, futbol siyosatining eng yuqori stolida o‘tiradiganlardan biri bo‘lishiga qaramay, hech kim ularga eshikni ochmagan.
Montagliani chetda qoldirildimi?
Bu holatni yanada g‘alati qilayotgan jihat — Concacaf prezidenti Victor Montagliani’ning o‘rni. U 2026 yilgi Jahon chempionatini Shimoliy Amerikaga olib kelishda markaziy figuraga aylangan, Fifa prezidenti Gianni Infantino bilan bir qatorda ko‘plab uchrashuvlar, o‘yinlarda qatnashgan shaxs.
Kanadalik rahbar Fifa vitse-prezidentlaridan biri. U bilan bir qatorda FA raisi Debbie Hewitt ham shu guruhda. Ammo ular ham bu ulkan tijorat rejalaridan deyarli tayyor bosqichiga kelguncha bexabar bo‘lgan ko‘rinadi.
Investorlar tomonida esa AQSh kompaniyasi Thrive Eternal allaqachon jarayonga jalb etilgan. Uni Joshua Kushner boshqaradi — Donald Trump’ning kuyovi Jared Kushner’ning ukasi. Fifa esa 211 a’zoga 19 sentyabrgacha vaqt bergan: taklifni qabul qilasizmi yoki yo‘qmi, tezda qaror qiling.
Har bir assotsiatsiya uchun dastlabki to‘lov — taxminan 20 million dollar. Pul 1 yanvardan boshlab berilishi rejalashtirilgan. Futbol siyosatida bu miqdor ko‘p mamlakatlar uchun juda jozibali raqam. Ayniqsa iqtisodiy bosim ostida turgan federatsiyalar uchun.
Concacaf: “Bu jarayonda boshqaruv yo‘q”
Concacaf rasmiy bayonotida ohang keskin:
Ular “due process”, ya’ni shaffof va to‘liq tartib-qoidaga asoslangan qaror qabul qilish jarayoni yo‘qligidan jiddiy xavotir bildiradi. Batafsil ishlab chiqilgan tijorat sxemasi ommaga taqdim etilgani, lekin oldin tegishli boshqaruv organlari bilan muhokama qilinmagani alohida ta’kidlanadi.
Ularning fikricha, Fifa, konfederatsiyalar va har bir a’zo assotsiatsiya futbolning oddiy ishtirokchisi emas, uning “vasiylari”. Har bir qaror uzoq muddatli manfaat, yaxshi boshqaruv va mas’uliyat bilan bog‘liq bo‘lishi kerak.
Concacaf o‘zini aynan shunday tamoyillar asosida ishlayotgan tashkilot sifatida ko‘rsatib, Fifa oilasidagi barcha a’zolar ham shu yo‘lni tanlaydi, degan ishonchini bildiradi. Biroq bayonot ohangida ishonchdan ko‘ra ko‘proq norozilik seziladi.
Uefa: “Futbolning ruhi savdoga qo‘yilmaydi”
Bu mojaro faqat bir konfederatsiya bilan cheklanib qolmayapti. Uefa allaqachon Fifa’ni futbolning “ruhini sotishga urinishda” ayblagan. Yevropa futboli rahbarlari chorshanba kuni favqulodda yig‘ilish o‘tkazib, birgalikdagi javob choralarini, jumladan, huquqiy yo‘lni ham muhokama qiladi.
Uefa fikricha, Fifa chizig‘idan oshib ketgan. Ular “bu chiziqni futbol boshqaruv institutlari hech qachon kesib o‘tmasligi kerak edi”, deya qat’iy pozitsiya bildirgan. Ularning asosiy da’vosi aniq: futbolning ruhi ham, boshqaruvi ham savdo obyekti emas. Ayniqsa, kim va qancha foyda ko‘rishi bo‘yicha shaffoflik bo‘lmasa.
Ularning keskin jumlasi esa shunday: “Hech birimiz futbolning egasi emasmiz. Uni sotish Fifa’ning haqqi emas.” Bu so‘zlar nafaqat Fifa rahbariyatiga, balki investorlarni ham o‘ylantirishi aniq.
Kengayib borayotgan Jahon chempionati va investorlar soyasi
Fon esa allaqachon tarang edi. Uefa, Concacaf va Osiyo futbol konfederatsiyasi 2030 yilgi Jahon chempionatini 64 jamoaga kengaytirish rejasiga qarshi kurashga tayyorgarlik ko‘rayotgan edi.
Endi esa xususiy kapital sahnaga chiqishi bilan qo‘rquv yanada kuchaydi: agar Jahon chempionatining tijorat ulushlari investorlar qo‘liga o‘tsa, turnirni tez-tez o‘tkazish, yanada kengaytirish talabi kuchayishi mumkin. Sababi oddiy — qanchalik ko‘p musobaqa, shunchalik ko‘p daromad.
Bu esa sport tamoyillarini ikkinchi o‘ringa tushirib qo‘yishi, kalendar allaqachon haddan tashqari siqilgan futbolchilar va klublar uchun yangi bosimga aylanishi mumkin.
Siyosiy front ham ochildi
Mojaro endi faqat futbol devorlari ichida qolmayapti. Buyuk Britaniya yangi bosh vaziri Andy Burnham ham reja tanqidchilariga qo‘shildi. U ijtimoiy tarmoqda Jahon chempionatini investorlar mulkiga aylantirish g‘oyasini rad etdi.
Uning fikricha, Jahon chempionati — “dunyo sportidagi eng buyuk musobaqa”, va uni hech kim “sotish” huquqiga ega emas. U yozganidek, bitim qanday nom bilan atalishidan qat’i nazar, agar turnirdan bir bo‘lak sotilsa, bu allaqachon “sotilib bo‘linganlik”ni anglatadi.
Bu siyosiy darajadagi signal: futbol endi faqat Fifa kabinetlarida hal qilinadigan masala emas.
Futbol kelajagi qaysi tomonga og‘adi?
Fifa uchun bu reja — global futbolni moliyalashtirishning yangi modeli sifatida ko‘rsatilmoqda. Katta pul, katta va’dalar, infratuzilma, akademiyalar, yangi bozorlar.
Ammo bugun ko‘rinib turibdiki, bu pul evaziga nimadan voz kechilayotgani haqida savollar ko‘paymoqda. Futbolning ruhi, boshqaruv mustaqilligi va ishonch — aynan shu uchlik hozir eng katta bosim ostida.
Concacaf, Uefa va boshqa konfederatsiyalar qarshiligi ortib borar ekan, savol keskinlashib bormoqda: Jahon chempionati kelajagini kim belgilaydi — o‘yin vasiylari yoki investorlar?
