Jahon chempionati savdoga qo‘yilyaptimi?
Futbolning yuragi bo‘lgan Jahon chempionati atrofida pul va siyosat chiziqlari tobora keskinlashmoqda. FIFA yangi tijoriy kompaniya tuzib, unga tashqi sarmoya jalb qilish rejasini e’lon qildi — Yevropa esa buni sportning eng muqaddas maydoniga kirib kelayotgan xatar sifatida ko‘ryapti.
FIFAning 20 milliard dollarlik rejasi
Dushanba kuni FIFA butun futbol olamini larzaga keltirgan g‘oyani ochdi: taxminan 20 milliard dollarlik (qariyb 17,6 milliard yevro) sho‘’ba kompaniya tuzilib, Jahon chempionati va boshqa yirik musobaqalar aynan shu tuzilma orqali boshqarilishi rejalashtirilmoqda.
Reja bo‘yicha tashqi investorlar ushbu yangi kompaniyaning 20 foizigacha ulush sotib olishi mumkin. FIFA a’zolariga esa bir martalik tarzda 20 million dollargacha kapital olish imkoniyati va’da qilinmoqda. Futbol assotsiatsiyalari uchun bu — infratuzilma, akademiyalar, stadionlar, hatto qarzlarni yopish uchun ham jiddiy mablag‘.
Ammo pulning hidi bu safar juda keskin sezildi.
UEFA va Yevropa Ittifoqi bir safda
Rejaga birinchi bo‘lib UEFA javob qaytardi. Yevropa futbolining bosh tashkiloti FIFAni o‘yin “ruhini” savdoga qo‘yayotganlikda aybladi. Bu shunchaki iqtisodiy bahs emas — bu sport kimga tegishli ekani haqidagi savol.
Yevropa Ittifoqi ham sukut saqlamadi. Yevropa komissiyasining sport bo‘yicha komissari Glenn Micallef X ijtimoiy tarmog‘ida yozgan fikrida futbolning “tinimsiz tijoratlashtirilishi yemiruvchi tus olayotganini” ta’kidladi. Uning aytishicha, FIFAning tartibga soluvchi vakolatlari bilan xususiy sarmoyadorlarning moliyaviy manfaatlari bir chiziqqa tushib qolishi xavfi Yevropa Komissiyasini jiddiy tashvishga solmoqda.
Micallef Yevropa komissiyasi bu takliflarni diqqat bilan o‘rganishini ma’lum qildi. Yevropa Ittifoqi shartnomalariga ko‘ra, sport qoidalari Yevropa iqtisodiyotiga ta’sir ko‘rsatadigan darajada bo‘lsa, ular Yevropa qonunchiligi doirasiga tushadi. Demak, bu endi faqat FIFA ichki masalasi emas.
Siyosat ham maydonga tushdi
Janjal Yevropa miqyosida tez yoyildi. Buyuk Britaniya bosh vaziri Andy Burnham ham pozitsiyasini yashirmadi: uning fikricha, Jahon chempionati oddiy “mahsulot” emas, balki dunyo sportidagi eng buyuk musobaqa, va uni hech kim sotuvga qo‘yishga haqli emas.
Bu so‘zlar Yevropa bo‘ylab kayfiyatni aniq ifodalab berdi. Futbol shunchaki biznes loyihaga aylanayotganidan charchaganlar ko‘p.
Boykot tahdidi
Sky News xabariga ko‘ra, Yevropa futbol assotsiatsiyalari keyingi Jahon chempionatini boykot qilish variantini ham jiddiy ko‘rib chiqmoqda, agar FIFA prezidenti Gianni Infantino bu rejadan voz kechmasa.
Bu hazil emas. Boykot masalasi shu hafta o‘tkaziladigan favqulodda onlayn yig‘ilish kun tartibiga kiritilgan. Agar Yevropa chindan ham Jahon chempionatidan chetga chiqsa, turnirning sportiy va tijoriy og‘irligi tubdan o‘zgarishi aniq.
Kimlar pul tikmoqchi?
FIFA bu loyihada New York markazli JP Morgan bilan ishlayotgani ma’lum qilingan. Potensial investorlar orasida Joshua Kushner tomonidan yo‘lga qo‘yilgan Thrive Eternal fondi ham bor. Joshua Kushnerning ukasi Jared Ivanka Trump bilan turmush qurgan — bu esa loyiha atrofidagi siyosiy fonni yanada murakkablashtiradi.
Pul katta, ishtirokchilar kuchli, fon esa tobora siyosiy tus olmoqda.
FIFAning himoya dalillari
FIFA o‘z pozitsiyasini aniq ifodalashga urinmoqda: uzoq muddatli investorlar ehtiyotkorlik bilan tanlanadi, ular faqat ozchilik, nazorat qilmaydigan ulushga ega bo‘ladi, barcha sof foyda esa yana futbolning o‘ziga — butun dunyo bo‘ylab rivojlanishiga qayta sarmoya qilinadi, degan da’vo bor.
Bundan tashqari, Infantino milliy assotsiatsiyalarga bosimni oshirmoqda: reja 211 a’zo federatsiya tomonidan ma’qullanishi kerak, va ularning roziligi uchun muddat — 19 sentyabr. Britaniya OAV xabariga ko‘ra, taklifni qo‘llab-quvvatlaganlarga 40 million dollargacha (taxminan 35,1 million yevro) rag‘bat paketi ham taklif etilgan.
Savol oddiy: kim qarshilikka chiday oladi, kim esa “bugungi pul” evaziga ertangi mustaqilligini xavf ostiga qo‘yadi?
Nizoning markazida bitta savol turibdi
Hozircha FIFA huquqiy maqomini o‘zgartirmagan: u Shveysariyada ro‘yxatdan o‘tgan, foyda ko‘zlamaydigan uyushma bo‘lib qolmoqda. Lekin Jahon chempionatini boshqaradigan alohida tijoriy tuzilma yaratish g‘oyasi bu maqomning amaldagi mazmunini savol ostiga qo‘yayotgandek.
Yevropa uchun bu masala puldan ham kattaroq: futbol kimga tegishli — stadionlarni to‘ldiradigan muxlislargami yoki balansni to‘ldiradigan investorlargami?
Jahon chempionati atrofidagi bu kurashning javobi aynan shu savolda yashirin. Va agar Yevropa boykot kartasini chindan ham stolga qo‘ysa, futbol tarixida yangi, keskin bo‘lim ochilishi hech gap emas.
