Jamal Musiala: Epilepsiya va Futboldagi Ta'siri

Jamal Musiala bilan sodir bo‘lgan ikkita dahshatli lahza Germaniya futbolini larzaga keltirdi. Avvaliga RB Leipzigka qarshi o‘rtoqlik o‘yinida, so‘ngra 1. FC Heidenheim bilan bahsda – ikkala safar ham u hech qanday to‘qnashuvsiz yiqildi, ko‘zlari bo‘shliqka tikildi, atrofni sezmay qoldi. Bir necha soniya. Lekin futbolchining hayoti uchun bu soniyalar juda katta ma’no kasb etadi.

Bu kadrlarni birinchi ko‘rgan mutaxassislardan biri – Myunxendagi “Munich Schwabing Neuro Centre” markazi rahbari, nevrologiya bo‘yicha tajribali shifokor, Dr Regina Becker bo‘ldi. U birinchi lahzadayoq nimadan shubhalanganini aniq eslaydi.

“Bu juda to‘satdan sodir bo‘ldi va u tezda o‘ziga keldi. Nevrolog sifatida men darhol epileptik tutqanoq haqida o‘yladim”, – deydi u.

“Absans epilepsiyasi” – ong uzilib qoladigan lahza

Musiala keyingi uchrashuvdagi ikkinchi qulashidan so‘ng omma oldida o‘zi ham tashxisni tasdiqladi: “neyrologik disfunktsiya tufayli yuzaga keladigan qisqa muddatli vaqtinchalik absanslar”. Tibbiy til bilan aytganda – absans epilepsiyasi.

Dr Becker bu jarayonni oddiy qilib tushuntiradi. Tutqanoqning manbai – talamus, ya’ni ongni boshqaruvchi oraliq miya qismi. Shu yerda ish buzilsa, miyada “favqulodda holat” boshlanadi: neyronlar nazoratsiz ravishda o‘q uzgandek faollashadi, talamus bilan ongli idrok uchun mas’ul katta miya po‘stlog‘i o‘rtasidagi aloqa uziladi.

Natija aniq: bemor atrofni qabul qilmay qo‘yadi, ko‘pincha bo‘shliqka tikiladi, ba’zan – Musiala holatida bo‘lgani kabi – butunlay yiqilib tushadi. Tashqaridan qaraganda, inson go‘yo muzlab qolgandek ko‘rinadi.

Futbolchining o‘zi nimalarni his qiladi?

Eng qiziq savol: u buni qanday kechiradi?

“Ko‘pchilik bemorlarda oldindan hech qanday ogohlantiruvchi alomat bo‘lmaydi. Bu birdan keladi, ularda javob berishga ulgurish imkoniyati bo‘lmaydi”, – deydi Becker. Ba’zan ular tutqanoqning o‘zini ham eslab qolmaydi. Voqea tugagach, xuddi hech narsa bo‘lmagandek davom etishadi.

Bu futbol kontekstida qo‘rqinchli tasavvurga olib keladi. Penaltiga yugurib kelayotgan Musiala – va birdan yiqilib tushishi mumkinmi?

“Ha, bu tasavvur qilsa bo‘ladigan holat”, – deydi shifokor ochiqchasiga.

Nega u darhol almashtiriladi?

Har ikki o‘yinda ham Musiala yiqilgach, zudlik bilan maydondan olindi. Bu faqat ehtiyotkorlikmi yoki tibbiy zaruratmi?

“Yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq muammo yo‘q, organlar normal ishlaydi. Lekin professional sportda davom ettirish mas’uliyat va g‘amxo‘rlik nuqtai nazaridan mumkin emas”, – deydi Becker. Issiq havo, suvsizlanish, kuchli nafas olish (giperventilyatsiya) – bularning barchasi yangi tutqanoqni qo‘zg‘atishi mumkin. Futbolchi o‘zi tezda o‘ziga kelgan bo‘lsa ham, risk juda katta.

23 yoshda tashxis: juda kechmi?

Absans epilepsiyasi odatda bolalik davrida, to‘rt yoshdan o‘n yoshgacha bo‘lgan oraliqda uchraydi. Musiala esa 23 yoshda. Bu g‘alati ko‘rinadi.

“Bunday epilepsiyaning ‘yoshlar’ shakli ham bor, unda kasallik keyinroq namoyon bo‘ladi. 23 yosh – tashxis uchun kech sanaladi. Lekin biz uning ilgari ham shunday epizodlar boshidan o‘tkazmaganiga amin emasmiz – balki ular kam, sezilmas bo‘lgan, endi esa tez-tez takrorlanib, ilk bor omma ko‘z o‘ngida sodir bo‘ldi”, – deydi Becker.

Tutqanoqlar sonining birdan ortishi nimaga bog‘liq bo‘lishi mumkin?

Agar genetik moyillik bo‘lsa, atrof-muhit omillari – yuqori harorat, suvsizlanish, stress – ham chastotani oshirishi, hatto birinchi tutqanoqni qo‘zg‘atishi mumkin. Futbolchining hayoti – doimiy bosim, doimiy yuklama, sahnadagi har bir qadam kuzatuv ostida. Bu fon epilepsiya uchun ideal “trigger” bo‘lishi mumkin.

Bir yilcha avval Musiala boldir suyagining sinishi bilan og‘ir jarohat olgandi. Bu mutlaqo boshqa soha, lekin baribir savol tug‘iladi: bu ham qandaydir tarzda hozirgi holat bilan bog‘liqmi?

“Yo‘q, buning aloqasi yo‘q”, – deydi Becker keskin.

“Davo bor” – va u ancha samarali

Musiala o‘z bayonotida kasalligini “davolanadigan” deb atadi. Bu tasalli beruvchi so‘zmi yoki real tibbiy haqiqatmi?

“Ha, absans epilepsiyasi uchun juda umidli dori vositalari mavjud. Bemorlarning katta qismi butunlay tutqanoqsiz hayot kechira boshlaydi”, – deydi Becker.

Davolashning mohiyati – tutqanoqlarni bostiruvchi preparatlar. Ular neyronlarning nazoratsiz faollashuvini jilovlaydi va epileptik zarbalarni to‘sishga harakat qiladi. Dori har kuni profilaktik tarzda ichiladi, ikki-uch hafta ichida qonda kerakli daraja hosil bo‘ladi. Shu davrda shifokorlar muntazam tekshiruvlar o‘tkazib, doza to‘g‘ri tanlanganini kuzatadi. Zarur daraja ushlanib turganidan so‘ng, odatda yangi tutqanoqlarga qarshi yetarli himoya shakllanadi.

Qancha vaqt dori ichishi kerak?

Bu savol ayniqsa futbol muxlislarini qiziqtiradi: u qancha vaqt bunday rejimda bo‘ladi?

“Dori vositalari qisqa muddatda bemorni tutqanoqsiz holatga keltirsa ham, odatda ularni oylar, ba’zan yillar davomida qabul qilish kerak bo‘ladi”, – deydi Becker. Bolalik davrida boshlangan epilepsiyada voyaga yetgach, dorisiz ham tutqanoqsiz yashash ehtimoli bor. Kechroq boshlansa, ba’zi hollarda umr bo‘yi terapiya talab qilinadi. Bu yerda yagona qolip yo‘q – hammasi individual.

Preparatlarning o‘zi-chi? Yon ta’sirlar futbolchi uchun hal qiluvchi bo‘lishi mumkin.

Asosiy tanlov – ethosuximide. “Umuman olganda, juda yaxshi ko‘tariladi, lekin bosh og‘rig‘i va charchoqka olib kelishi mumkin”, – deydi Becker. Yana bir samarali variant – valproat kislotasi; u esa vazn ortishi, soch to‘kilishi, lanjlik kabi kuchliroq nojo‘ya ta’sirlar berishi mumkin. Qaysi dori qaysi bemorga mos tushishini amaliyot ko‘rsatadi. Aksar hollarda ikkisi ham yaxshi o‘zlashtiriladi.

Professional kareraga tahdid bormi?

Eng katta savol shu: bu tashxis Musialaning yuqori darajadagi futbolchi sifatidagi kelajagini xavf ostiga qo‘yadimi?

Dr Becker bu yerda aniq javob beradi: “Bu shakldagi epilepsiyada uning kelajakdagi karerasi borasida xavotirim yo‘q”. Hozir boshlanayotgan dori-darmonlarga moslashish bosqichida, albatta, yuklama biroz kamaytiriladi. Tana yangi sharoitga o‘rganishi kerak. Lekin bu – yakun emas. Bu – moslashuv davri.

Yillar davomida Musiala neyro-atletika mashg‘ulotlarini muntazam bajargani, ular haqida baland baholar bilan gapirgani ma’lum. Bu ham savol tug‘diradi: u o‘zidagi muammolarni ilgari sezgan va shu yo‘l bilan ularga qarshi kurashmoqchi bo‘lganmi?

Bu savol hozircha ochiq qoladi. Lekin bitta narsa aniq: Jamal Musiala uchun bu tashxis – chiziq emas, yangi start chizig‘i. Endi uning oldida nafaqat raqib himoyachilari, balki o‘z organizmining nozik mexanizmlari bilan kurash turibdi. Savol esa shunday: u qaytib kelganda, bu sinov uni yanada kuchliroq futbolchiga aylantiradimi?