Kongo Demokratik Respublikasi: Futboldagi Tarixiy Muvaffaqiyat
Kongo Demokratik Respublikasi 52 yil davomida jahon chempionati final bosqichini faqat televizor orqali ko‘rdi. Shimoliy Amerikadagi bu safar esa ular vaqtni yo‘qotgan yillar uchun shiddat bilan “hisob-kitob” qilayotgandek. Portugaliyaga qarshi durang, Kolumbiyaga qarshi ozgina farq bilan mag‘lubiyat, so‘ngra Yoane Wissa dubliga tayanib, O‘zbekistonga qarshi 3:1 hisobidagi g‘alaba. Natija bitta: tarixiy pley-off yo‘llanmasi va endi raqib – Angliya.
“Biz bunga loyiqmiz”
O‘yin juftligi ma’lum bo‘lgach, Wissa bir zum ham ikkilanmadi: “Biz Angliyaga qarshi o‘ynashga loyiqmiz. Biz buning uchun qattiq mehnat qildik. Bilasiz, bizning mamlakatda oson emas. Sharqiy Kongo urush ichida. Har safar bu futbolkani kiysak, ular haqida o‘ylaymiz”.
Uning O‘zbekiston ustidan qozonilgan g‘alabadan keyingi dastlabki fikrlari o‘zi haqida emas edi. U uy haqida gapirdi. 29 yoshli hujumchi bu mavzuni kitobdan o‘qimagan, o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan. 2022 yilda u ta’tilining bir qismini Shimoliy Kivu viloyatida o‘tkazdi. Premier League yulduzi uchun bu g‘alati tanlovdek tuyulishi mumkin. Sharqiy Kongo ko‘pincha faqat urush, qochqinlar va qonga bo‘yalgan konlar tasviri bilan esga olinadi.
Wissa esa o‘z maydonini butunlay boshqa manzara uchun ochdi: yashil tepaliklar, vulqon etaklari, ko‘llar, noyob hayvonot olami. U dunyo tasavvurida deyarli mavjud bo‘lmagan go‘zallikni ko‘rsatdi. Kivu – Afrikaning eng hayratlanarli manzaralaridan ba’zilariga ega mintaqa ekanini eslatdi.
Bu yer – ko‘plab insonlar jannatdek tabiat bag‘rida do‘zaxni boshdan kechirayotgan hudud. Wissaning tashrifi, suratlari, so‘zlari shu bois muhim bo‘ldi. Kivuda unga faqat Premier League gollari uchun qoyil qolishmaydi. Uni shuning uchun sevishadi: u o‘z mintaqasini faqat jang maydoni emas, faxrlanish mumkin bo‘lgan yurt sifatida ko‘rsatdi. Shu bois bu jahon chempionati Kongo uchun hech qachon faqat futbol bo‘lmagan.
Ulkam mamlakat, bitta “uy”
Tashqaridan qaraganda bu mamlakatning haqiqiy ko‘lamini his qilish oson emas. 905 ming kvadrat milga cho‘zilgan hudud g‘arbda Atlantika sohilidan tortib, sharqda Ruanda va Uganda bilan chegaradosh vulqonlar va tog‘liklargacha yoyilgan. Afrikaning yuragida joylashgan bu yer – taxminan Buyuk Britaniyadan o‘n baravar katta. Aholi – 116 million.
Shimoliy va Janubiy Kivu viloyatlari, Goma va Bukavu kabi yirik shaharlarni o‘z ichiga olgan hududlarning bir qismi M23 isyonchi harakati nazoratida. Ular Rwanda tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi, o‘zining alohida boshqaruv tizimini yuritadi. Bu mintaqalar poytaxt Kinshasadan qariyb 2 500 kilometr yomg‘ir o‘rmonlari, daryolar va yomon yo‘llar bilan ajralib turadi.
Ko‘plab sharqiy kongoliklar poytaxtni umuman ko‘rmagan. Xuddi shunday, Kinshasada yashovchilarning aksariyati hech qachon sharqqa bormagan. Ularning ko‘pi turli ona tillarida so‘zlashadi. Shunga qaramay, milliy terma jamoa o‘ynaydigan Kinshasadagi Stade des Martyrs ko‘pincha bitta so‘z bilan tilga olinadi: “uy”. Shu bitta atama bu jamoa mamlakat uchun nimaga aylanganini deyarli to‘liq ifodalaydi.
Kongo – Afrikaning eng etnik jihatdan rang-barang davlatlaridan biri. Yuzlab etnik guruhlar, yuzlab tillar va shevalar. Yurt bo‘ylab birlashuvni osonlashtirish uchun to‘rtta milliy til qabul qilingan. Oshxonalar boshqacha, urf-odatlar boshqacha, tarixlar turlicha. Bugun esa siyosiy va ijtimoiy darzlar juda chuqur. Bu yerda eng katta hikoya – sportniki emas. Asosiy voqea – “Leopards” mamlakat uchun nimalarni qilayotgani.
Urush, bo‘linish va to‘xtagan daqiqalar
Sharqiy Kongo o‘n yillab ketma-ket urushlar ichida yashab kelmoqda. Bu hudud aholisi uzoq vaqt davomida o‘zini Kinshasa tomonidan tashlab qo‘yilgandek his qildi. Har safar zo‘ravonlik kuchaysa, federatsiya, avtonomiya, hatto mamlakat parchalangan kelajak haqidagi bahslar qaytadan avj oladi.
Lekin “Leopards” maydonga tushganda, bu bo‘linishlar go‘yo pauza tugmasi bosilgandek to‘xtab qoladi.
Portugaliyaga qarshi durangdan so‘ng faqat Kinshasada emas, balki o‘ziga xos ajralish tarixi bo‘lgan Katanga mintaqasidagi Lubumbashida ham, Goma va Bukavuda ham bayram boshlandi. O‘zbekistonga qarshi g‘alabadan keyin esa bu quvonch yanada kuchliroq to‘lqin bo‘lib qaytdi.
Kongo Futbol Federatsiyasi yangi prezidenti, avval Afrika Futbol Konfederatsiyasi bosh kotibi bo‘lgan Veron Mosengo Omba ko‘rgan manzaralaridan larzaga kelganini yashirmadi: “Sharqiy Kongoning bosib olingan hududlarida ham odamlar ko‘chaga chiqib, raqsga tushayotganini ko‘rasiz. Bu aql bovar qilmaydi… Bu yosh futbolchilar bizga kutilmagan tuhfa berishdi”.
Mamlakat prezidenti Félix Tshisekedi ham xuddi shu ohangda gapirdi: “Har bir g‘alaba, har bir hilpiragan bayroq bizning g‘ururimizni, milliyligimizni va birligimizning ko‘zga ko‘rinmas poydevorlarini mustahkamlaydi”.
Mamlakat bo‘ylab odamlar birga davlat madhiyasini kuylashdi. Kongo bayroqlarini baland ko‘tardilar. Kechgacha raqsga tushishdi. Bosib olingan hudud bo‘lsin, bo‘lmasin – hamma o‘z kongolikligini baland ovozda e’lon qildi. Bir necha hafta davomida futbol siyosat o‘n yillab uddalay olmagan ishni uddaladi.
Eng ishonchli institut – terma jamoa
Bugungi Kongo sharoitida mamlakatning siyosiy, mintaqaviy va etnik chiziqlarini kesib o‘tib, hamma ishonadigan institutlar juda kam. Milliy futbol terma jamoasi, ehtimol, ularning eng samaralisi.
Jamoaning o‘zi ham yurt va diasporani bog‘laydigan kuchli ko‘prikni eslatadi. Bu jahon chempionatiga chaqirilgan 26 futbolchining 21 nafari Kongo tashqarisida ulg‘aygan. Aaron Wan-Bissaka, Axel Tuanzebe va Aaron Tshibola avval Angliya yoshlar terma jamoalari safida o‘ynagan, endi esa “Leopards” sharafini himoya qilmoqda va chorshanba kuni “uch sher”ga qarshi maydonga tushadi. Yana boshqalar Belgiyada, Fransiyada, Shveysariyada tarbiya ko‘rgan.
Yillar davomida diaspora vakillari vatandagi kundalik kurashlardan uzilib qolganlikda ayblanardi. Endi esa aynan ular Shimoliy Amerikadagi jamoaning asosiy suyanchiqlariga aylangan.
Vizalar, devorlar va Houstonning yangi qiyofasi
Futbolchilar AQShga bemalol yetib kelishdi. Ammo umrida bir marta bo‘lsa ham jahon chempionatini stadionda ko‘rishni orzu qilgan ko‘plab muxlislar uchun bu orzu amalga oshmadi. Trump ma’muriyati davrida joriy etilgan, Kongo Demokratik Respublikasi kabi mamlakatlarga ta’sir qilgan viza cheklovlari sababli sayohat qilishni xohlaganlarning aksariyati turnirga bora olmadi. Hatto akkreditatsiyadan o‘tgan jurnalistlar ham viza olishda ulkan to‘siqlarga duch keldi.
Natijada terma jamoa asosan AQShdagi diaspora yelkasida qoldi: allaqachon Shimoliy Amerikada yashayotgan kongoliklar. “Leopards” bazasiga aylangan Houston esa go‘yo Kinshasaning davomiga o‘xshab qoldi. Minglab odamlar keldi. Kimdir soatlab mashinada yo‘l bosdi, boshqalar shtatlar chegarasidan o‘tib keldi – faqat bitta maqsad bilan: futbolchilar o‘zlarini yolg‘iz his qilmasin.
Chet elda yashaydigan futbolchilardan tuzilgan jamoani chet elda yashaydigan muxlislar ko‘tarib turibdi. Bugungi Kongo manzarasini bundan aniqroq ifodalovchi tasvirni topish qiyin.
Angliya oldidan allaqachon yutib bo‘lingan o‘yin
Endi navbat Thomas Tuchel boshqarayotgan jamoaga. Ammo natijadan qat’i nazar, bu jahon chempionati Kongo uchun allaqachon muvaffaqiyatga aylandi. Gap faqat “Leopards”ning 1/16 finalga chiqqanida emas.
Bir necha hafta davomida futbol millionlab odamlarga shuni eslatdi: urush, bo‘linish, siyosat va og‘ir tarixga qaramay, ular hanuz bir xil hikoyaning qahramonlari. Bitta bayroq ostidagi, bitta stadionni “uy” deb ataydigan, bitta terma jamoa ortidan birlashadigan Kongo Demokratik Respublikasi.
Endi savol bitta: Angliyaga qarshi bu ertak qayergacha yetib boradi?
