Kulqandidagi futbol muhabbati: Braziliya va Argentina orzusi
Kichkina Kulqandi qishlog‘ida, Bangladeshdagi nam yoz kechalaridan birida futbol jahoni 14 dyuymli qora-oq ekran ichiga sig‘ib ketardi. Shahidul Parthaning hovlisiga 80 ga yaqin odam yig‘ilar, batareya bilan ishlaydigan yagona televizor atrofida tiqilib o‘tirardi. Choynaklarda qaynagan sutli choy, likopchalarda pechenye, osmonda yulduzlar. Ekranda esa Braziliya va Argentina.
Gol urilsa, hovli portlab ketgandek bo‘lardi. Qichqiriqlar, hayqiriqlar, o‘zicha taktik ko‘rsatmalar:
- — “Bor, bor, o‘sha tomonga o‘t!”
- — “Chapga pas ber, chapga!”
Bugun 35 yoshli Partha Hatfield, Pensilvaniyada yashaydi, dasturiy ta’minot muhandisi, mahalliy hokimiyatda komissar. Ammo u uchun Braziliya hanuz o‘sha bolalik hovlisining hidi, o‘sha tungi choy ta’mi, o‘sha qishloqning ovozi.
U minglab chaqirim narida yashasa ham, Braziliyaga muxlislik qilish — uyga qaytishning o‘ziga xos yo‘li.
Jahon chempionatisiz ham jahon darajasidagi futbol muhabbati
Bangladeshdan hech qachon Jahon chempionatiga terma jamoa chiqmadi. Lekin bu xalqni futbol bilan yashashdan to‘xtatmadi. 170 milliondan ortiq aholisi bor mamlakatda, ayniqsa Argentina va Braziliya atrofida shakllangan madaniy ishtiyoq chegaradan tashqariga ham toshib chiqqan.
Buning izlari raqamlarda ham ko‘rinadi: 16 iyunda Argentina – Jazoir o‘yini bo‘yicha Guardian jonli blogiga kirganlarning qariyb beshdan biri Bangladeshdan bo‘lgan. Brahmanbariyadagi bir Braziliya ishqibozi uyini yashil-sariq rangga bo‘yab, fasadiga futbolchilarning mural rasmlarini chizdirgan. Bu oddiy bezak emas — bu o‘zini Braziliya bilan teng ko‘rgan bir xalqning bayonoti.
AQShdagi bangladeshliklar uchun esa Janubiy Amerika terma jamoalariga muxlislik qilish — ikki tomonlama ko‘prik. Bir tomonda yangi vatandagi hayot, ikkinchi tomonda esa kelib chiqish, tarix, mustaqillik xotirasi.
Pelé bilan boshlangan qarindoshlik
1971 yilda G‘arbiy Pokistondan mustaqillik qo‘lga kiritilgach, yangi davlat asta-sekin o‘z teleinfratuzilmasini tiklay boshladi. 1970-yillar — bu Peléning dunyo shon-shuhrati eng baland cho‘qqiga chiqqan davr. O‘sha paytda Bangladeshdagi ko‘plab odamlar Braziliya bilan o‘zini qarindoshdek his qildi: sobiq mustamlaka, kambag‘allik, kam resurslar, lekin dunyoni lol qoldirayotgan iste’dod.
Mehedi Farhana uchinchi sinfda o‘qigan tarix darsligida Peléning bolalikdagi qashshoqligi va keyingi muvaffaqiyatlari haqida o‘qigani yodida. Bugun 48 yoshda, Hatfieldda yashaydi, farmatsevt yordamchisi bo‘lib ishlaydi, butun oilasi bilan Braziliyaga muxlislik qiladi.
“Biz o‘sha paytda uchinchi dunyo mamlakati edik, resurslarimiz juda kam edi, lekin dunyoga ‘biz ham qila olamiz’ deb ko‘rsatishni xohlaganmiz,” deydi u. “Ular ham shunday edi — kambag‘al, katta imkoniyatlari yo‘q. Lekin baribir isbotlashdi.”
Rangli televizorlar, rangli orzular
1980-yillarga kelib, Bangladeshta rangli televizorlar to‘lqini boshlandi. 1986 yilgi Jahon chempionati esa burilish nuqtasi bo‘ldi. Davlat teleradiokompaniyasi Bangladesh Television (BTV) turnirni jonli efirda ko‘rsatdi. Mamlakat bo‘ylab millionlab odamlar ilk bor Argentina va Braziliyani ranglarda ko‘rdi. Shu lahzalar butun avlodlar uchun futbolni, ayniqsa ikki Janubiy Amerika gigantini, deyarli milliy hissiyot darajasiga ko‘tardi.
1986 yilgi chorak final — Argentina – Angliya. Angliya — ikki asrga yaqin vaqt davomida bugungi Bangladesh hududini mustamlaka qilgan davlat. O‘sha o‘yinda Diego Maradona “xudoning qo‘li” nomi bilan tarixga kirgan golni urdi. Bangladeshliklar hanuz bu epizodni hayrat bilan eslaydi.
Nyu-Yorkning Long Islandida yashovchi, 40 yoshli Onyx Chowdhury bu lahzaning siyosiy va hissiy og‘irligini yaxshi tushunadi:
“Yulduz futbolchilar paydo bo‘ldi va ular ilgari bosib olgan davlatlarni mag‘lub eta boshladi. Oddiy bir futbol o‘yini bo‘lsa ham, bu odamlarning yuragida juda katta rol o‘ynadi,” deydi u.
U avlodlar o‘rtasidagi farqni aniq ko‘radi: onasining qarindoshlari — Braziliya tarafdorlari, o‘zi va ukalari — Argentina tarafida.
“Kattaroq avlod Peléni tilga oladi — 70-yillar Pelé davri. 80-yillarda Maradona sahnaga chiqdi. Endi esa mening avlodim Messi davrini boshdan kechiryapti. Tarix shunday pastga qarab davom etyapti,” deydi u.
Harakat muzlagan, futbol qolgan
1986 yilgi Jahon chempionati Bangladeshdagi siyosiy taranglik fonida o‘tdi. 70–80-yillar davomida mamlakat harbiy boshqaruv ostida yashadi. 40 yillik tajribaga ega jurnalist va yozuvchi Ibrahim Chowdhury o‘sha paytda yangi bitirgan talaba, mehnat harakatini qo‘llab-quvvatlovchi faollardan biri edi. Politsiya ularni qidirayotgan, ular esa yashirincha uchrashib, futbol tomosha qilardi.
“Biz harbiy hukumat avtoritarizmi bilan kurashardik. O‘sha paytda bu yagona haqiqiy ko‘ngilochar narsa edi. Yig‘ilib o‘tirardik, politsiya bizni qidirardi, biz esa futbol ko‘rardik,” deydi u. Do‘stlaridan biri tashqarida navbatchilik qilib, politsiyani kuzatgan, qolganlar esa ekranga mixlanib qolgan. “Butun siyosiy harakat Jahon chempionati vaqtida go‘yo muzlab qolgandi. Bu unutilmas lahzalar edi.”
Bugun 65 yoshli Ibrahim North Brunswick, Nyu-Jersida yashaydi va umrboqiy orzusini ro‘yobga chiqaryapti: Jahon chempionatida bevosita ishtirok etyapti. Bu safar jurnalist sifatida emas, ko‘ngilli sifatida. U stadionlarda muxlislarni kutib olib, ularga yo‘l ko‘rsatadi.
“Uni jurnalist sifatida yoritishni orzu qilardim, lekin imkon bo‘lmadi,” deydi u. “AQSh, Kanada yoki Meksikada o‘tkaziladigan turnir uchun imkoniyat chiqqach, ham jurnalist akkreditatsiyasi, ham ko‘ngilli bo‘lish uchun ariza topshirdim. Ko‘ngilli sifatida qabul qilishdi.”
Patersondagi “kichik Buenos-Ayres”
Nyu-Jersidagi Paterson shahri — Nyu-York tashqarisidagi eng yirik bangladeshlik diasporalardan biri. Bu yerda tuzilgan Bangladeshi American Sports League 2018 yildan beri yuzlab yigitlarni — 14 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lganlarni — bir maydonga to‘playdi. Ularning aksariyati Argentina ishqibozi.
Liga kotibi, 34 yoshli muhandis Monsur Latif uchun Braziliya va Argentina oddiy ikki terma jamoa emas.
“Bangladeshliklar uchun bu hissiyot masalasi,” deydi u. “Ular Braziliya yoki Argentinani ‘boshqa’ jamoa deb ko‘rmaydi. Ular bilan gaplashsangiz, ‘bu bizmiz’ degan tuyg‘uni sezasiz. Hech kimimiz o‘sha davlatlarda bo‘lmaganmiz, lekin hissiyot doim yonib turadi.”
Latif o‘zini “qattiq” Argentina muxlisi deb ta’riflaydi. Osmon moviy va oq rangli libos, bolaligida akalari bilan tomosha qilgan o‘yinlar — bular uning hayotidagi eng yorqin xotiralardan. “Ularning o‘yin uslubi,” deydi u. “Hammasi mukammal.”
Shu oy davomida Bangladeshi-amerikaliklar uylarida Braziliya va Argentina o‘yinlari uchun tomosha kechalari uyushtirdi. Qizig‘i shundaki, Latif o‘zi Argentina ishqibozi bo‘lsa ham, 19 iyunda Braziliya – Haiti o‘yinida do‘stining uyida Braziliyani qo‘llab-quvvatladi. Bayram kayfiyati, bir xil ildiz, bir xil ehtiros — raqiblik bu yerda shunchaki ranglar farqi xolos.
Maradona afsonasi va majburan “tug‘ilgan” muxlislar
Latif ham, Onyx Chowdhury ham 1986 yilgi Jahon chempionatidan keyin tug‘ilgan. Lekin ular Maradona haqida go‘yo oilaviy rivoyat eshitgandek ulg‘aydi. Har bir fint, har bir yugurish, “xudoning qo‘li” — bular bobolar va otalar tilidan tushmagan hikoyalar.
Bugun Onyx o‘sha rivoyatni o‘g‘liga topshiryapti.
“O‘g‘lim ham majburan muxlis bo‘lyapti,” deydi u kulib. Bir yoshli bolani Argentina libosiga kiydirib, suratga olib qo‘yadi — kelajakdagi muxlisning ilk “formasi”.
U uchun bu oddiy futbol emas.
“Muxlislik orqali,” deydi u, “odam asl kelib chiqqan joyi bilan bir aloqani ushlab turadi.”
Kulqandidagi 14 dyuymli televizordan tortib, Nyu-Jersidagi stadion yo‘laklarigacha — Braziliya va Argentina ranglari orasida yashaydigan bu xalq uchun futbol shunchaki o‘yin emas. Bu tarix, siyosat, nostalgiya va yangi avlodlar qo‘liga o‘tayotgan meros. Savol esa endi shunday: keyingi yulduz kim bo‘ladi va u Bangladeshdan boshlangan bu uzoq hikoyaning qaysi sahifasiga nomini yozadi?
