Marokashdan Ispaniyaga o‘tish umidida halok bo‘lgan yoshlar

Kasablanka, Marokash — Ayoub Akbili onasining jarrohligi uchun pul izlayotgandi. Hamza Haibouri futbol orqali katta hayotga chiqishni orzu qilardi. 19 yoshli Abdelouahed Iken esa Italiyadan Facebook’ka tashlangan yaltiroq suratlarning ortidan quvardek edi.

Ular uchalasi ham bir xil mish-mishga ishondi: Ispaniya bilan chegaraning “ochilgani” haqidagi gap-so‘zlarga. Oqibatda esa Marokash bilan Ispaniya o‘rtasidagi eng halokatli migratsiya fojeasining qurboniga aylandilar.

“Chegara ochildi” degan mish-mish va 70 ming odamlik to‘lqin

O‘tgan oy Marokash va boshqa mamlakatlardan chiqqan 70 mingdan ortiq odam Shimoliy Afrikadagi Ispaniya hududi — Ceuta tomon suzib yoki to‘siqlardan oshib o‘tishga urindi. Rasmiy raqamlarga ko‘ra, kamida 90 kishi chegarani kesib o‘tish chog‘ida halok bo‘lgan. Huquq faollari bu raqam ancha yuqori ekanini aytmoqda. Ko‘plab oilalar hanuzgacha yaqinlarining jasadini ham ola olmagan.

Omon qolganlarning deyarli barchasi Marokashga qaytarildi, ikki davlat ham chegaradagi nazoratni keskin kuchaytirdi. Rasmiylar bu to‘lqinni ijtimoiy tarmoqlardagi yolg‘on xabarlar va odam savdosi tarmoqlari bilan izohladi. Migrantlarning o‘zi esa ishsizlik va past maoshni tilga oladi.

Tangerdan Ceutagacha: Ayoub Akbiliyning oxirgi yo‘li

31 yoshli Ayoub Akbili Tangierda yashardi, Ceutaga eng yaqin bo‘lgan Fnideq shahridan atigi bir soatlik masofada. Migratsiya haqida o‘ylagan, lekin yaqinlari aytishicha, noqonuniy o‘tish fikriga hech qachon jiddiy bormagan.

U fizika bo‘yicha oliy ma’lumotga ega edi, ammo mutaxassisligi bo‘yicha ish topa olmadi. Avto ehtiyot qismlar zavodida ishlab, oyiga qariyb 421 dollar topardi — bu mamlakatdagi o‘rtacha maoshdan biroz yuqori.

Marokash avtomobil sanoatini mintaqaviy markazga aylantirishni maqsad qilgan, iqtisodiyot 4,5 foizga o‘sishi kutilmoqda. Lekin bu o‘sish barqaror, munosib ish o‘rinlariga aylanishi hanuz og‘riqli savol bo‘lib turibdi.

Ayoub ishda, 14:00 dan 22:00 gacha bo‘lgan navbatchilikda edi. O‘sha payt Facebook’ni ochdi. Lentada — Ceutaga o‘tib olayotgan odamlar, “chegara ochildi” degan postlar.

Onasining churraga qarshi jarrohligiga pul topish umidi uni bir lahzada o‘zgartirdi.

“Uning fikri butunlay o‘zgardi. Oldin noqonuniy o‘tishni o‘ylamagan odam birdan ‘qanday bo‘lsa ham boraman’ degan odamga aylandi”, — deydi qarindoshi va xonadoshi Abdelhakim Saadaoui.

Ayoub uni ham ergashtirishga ko‘ndirdi. 31 iyul kuni ular haydovchiga 129 dollar to‘lab, Ceuta chegarasiga yaqin joyga yo‘l oldi. Bu — ikki oylik ijara haqiga teng pul edi.

Chegaraga yetib kelishganda, Saadaoui buni faqat bir so‘z bilan tasvirlaydi: “Xaos”. Uzoqdan qaraganda odamlar chumolidek ko‘rinar, ko‘chalar chegaraga qarab oqayotgan olomonga to‘lgandi. Politsiya ularni tarqatish uchun shovqinli granatalar va ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz ishlatdi, deydi u.

Saadaoui ortga qaytishni tanladi. Ayoub esa davom etdi. Ular telefon orqali aloqada bo‘lib turishdi.

Keyin… Ayoub javob berishni to‘xtatdi.

Ichki ishlar vazirligining AP qo‘liga tushgan hujjatida Ayoub Akbili 31 iyul kuni soat tungi 12 da vafot etgani qayd etilgan. O‘lim sababi “no tabiiy”, “og‘ir bosh miya shikastlanishi” deb yozilgan. U tug‘ilgan shahri Khenifrada dafn qilindi.

Oilaga aytilishicha, u jarlikdan yiqilib tushgan. Vazirlik ma’lumotiga ko‘ra, Marokash tomonida qayd etilgan 11 o‘limdan biri aynan jarlikdan yiqilish oqibatida sodir bo‘lgan.

Ammo qarindoshi Zakaria Akbili bunga ishonmaydi, u qo‘shimcha surishtiruv talab qilmoqda.

“Telefonu ham, hamyoni ham butuncha qolgan. Jarlikdan yiqilgan odamda bu qanday bo‘lishi mumkin?” — deydi u.

Futbolchi orzusi yo‘lida halok bo‘lgan Hamza Haibouri

Hamza Haibouri boshqa yo‘l bilan Yevropaga chiqishni orzu qilardi. U Marokash ikkinchi divizionidagi Kenitra Athletic Club safida o‘ynagan, bolalikdan futbol bilan yashagan. Do‘sti Bilal Ratib aytishicha, Hamza uchun Yevropa — yuqori saviyadagi futbol va yaxshiroq hayot demak edi.

28 yoshli yarim himoyachi ta’tilni Martil sohil shahrida o‘tkazayotgan edi. Bu yer Ceutadan atigi 40 kilometr narida. U odamlarning chegaraga qarab oqayotganini ko‘rib, ularga qo‘shildi. Ko‘p o‘tmay, klub muxlislari uning o‘limini e’lon qildi.

Hamza bolaligida Fransiyaga borgani, o‘shandan beri u yerga qaytishni orzu qilgani eslanadi.

“Doim chet elda yashashni, Fransiyaga borib, yaxshiroq futbol va yaxshiroq hayot topishni o‘ylardi”, — deydi Ratib.

Do‘stining yana bir qiyofasi: dindor yigit.

“Biz yosh, sho‘x paytlarimizda ham u bomdodga masjidga birinchi bo‘lib borardi. Juda dindor edi”, — deydi u.

Haibouri butun daromadini futboldan topardi. O‘ynaganida oyiga 540 dollar atrofida olardi, ammo Ratibning aytishicha, bu yil u umuman maydonga tushmagan.

Facebook’dagi yaltiroq hayot va 19 yoshli yigitning cho‘kishi

Abdelouahed Iken — Agadirda maktabni tugatayotgan, kelajagini endi tasavvur qila boshlagan yigit edi. U Facebook’da Italiyaga ketib qolgan do‘stining suratlariga qarab, o‘sha “hayot”ni orzu qilardi: brend kiyimlar, mashinalar, yevrolar.

Ceuta chegarasi ochilgani haqidagi mish-mish yetib kelgach, u onasidan “uyga qaytish” uchun pul so‘radi. Ammo yo‘lini o‘zgartirdi.

Oilaviy qarindosh Housine Zligui aytishicha, Iken uyiga emas, 850 kilometr shimolga — Ceuta tomonga do‘stlari bilan jo‘nab ketgan. Zligui uning o‘limi haqida ham Facebook orqali bilgan, endi esa oila jasadni uyga qaytarish tashvishida.

Iken suza olmasdi. Shuning uchun u suzish jileti sotib oldi. Qaytib kelgan do‘stlari Zligui’ga aytishicha, suvda u uzoq qiynalgan, oxiri cho‘kib ketgan.

Ko‘plab marokashliklar uchun Yevropa — ish, barqarorlik va ertangi kunga ishonch demak. Chetdan qaytganlar esa qishloqda hashamatli kiyimlar, mashinalar va yevrolar bilan ko‘z-ko‘z bo‘ladi. Ular muvaffaqiyat ramziga, qolganlar uchun esa hasad manbaiga aylanadi.

Yilning dastlabki olti oyida chet elda yashayotgan marokashliklar yuborgan pul 6,6 milliard dollarga yetgan — bu mamlakat YaIMining 3 foizidan ko‘prog‘iga teng.

Jasaddan ham qimmat yo‘l: 2 500 yevrolik qaytish

Ceutada halok bo‘lganlarning jasadini olib chiqib, Marokashga qaytarish uchun oilalardan taxminan 2 500 yevro (2 900 dollar) so‘ralgani aytilmoqda. Buni Hamza Haibourining do‘sti Ratib ham, Ikenning qarindoshi Zligui ham tasdiqlaydi.

Bu raqam mustaqil tasdiqlanmadi. Ammo odatda Ispaniyadan Marokashga jasad olib chiqish uchun Marokash konsulligidan ruxsat, Ispaniya tomonidan esa maxsus mortuariya hujjati talab qilinadi. Qoidaga ko‘ra, tobut muhrlangan bo‘lishi va o‘lim yuqumli kasallikdan bo‘lmagani haqida sertifikat taqdim etilishi kerak.

Ceuta hukumatining matbuot xizmati ma’lum qilishicha, halok bo‘lgan migrantlarning jasadini qaytarish uchun zarur hujjatlar tayyor. Ammo Marokash tomoni hali ularni qabul qilmagan. Marokash hukumati repatriatsiyani nima ushlab turgani, xarajatlarni kim ko‘tarishi va oilalarga yordam beriladimi-yo‘qmi, degan savollarga javob bermagan.

Ceutadagi sud-tibbiyot xizmati rahbari Manuel Aparcero ma’lumotiga ko‘ra, Ispaniya qirg‘og‘iga chiqarilgan 82 migrant jasadi bo‘yicha otopsiyalar yakunlangan.

Haibourining singlisi Ceutadagi rasmiylar uning shaxsini tasdiqlashi uchun DNK tahlilidan o‘tdi. Unga akasining shaxsiy guvohnomasi va haydovchilik guvohnomasi qaytarilgan, ammo jasadni ko‘rishga ruxsat berilmagan, deydi Ratib.

“Taxminan 20 kun, balki undan ham ko‘proq vaqt ketadi”, — deydi u. “Oilalarning azobini tasavvur ham qila olmaysiz”.

Marokashdagi Trade Union Network for Migration tashkiloti ikki davlatni — Marokash va Ispaniyani — halok bo‘lganlar jasadini oilalariga qaytarish xarajatlarini o‘z zimmasiga olishga chaqirdi.

“Men qaytmayman” degan so‘z va bo‘sh qolgan xona

Tangierga qaytgach, Abdelhakim Saadaoui ishdagi hamkasblari bilan birga yashashga majbur bo‘ldi. Ayoub bilan bo‘lgan xonaga qaytishga yuragi chidamadi.

Chegara oldida Ayoub unga bir gapni qayta-qayta aytgan:

“Men qaytib kelmayman”.

U shunday bo‘ldi. Endi esa Marokash bo‘ylab minglab oilalar bir savol bilan yashayapti: bu dengiz yana qancha yosh hayotni yutib yuboradi?