Misrning g‘alabasi va Hossam Hassan davrining siyosiy ta’siri

Misr 3:1 hisobida New Zealand ustidan tarixiy g‘alabani nishonlayotgan bir paytda, stadiondagi shovqin hali bosilmasdan, e’tibor allaqachon boshqa tomonga og‘ib bo‘lgan edi. Milliy terma jamoa bosh murabbiyi Hossam Hassan uchun bu kechaning haqiqiy markazida na hisob, na statistikalar turardi. U minnatdorchilikni birinchi navbatda mamlakat prezidenti Abdel Fatah al-Sisi nomiga yo‘naltirdi.

Hassan prezidentdan kelgan tabrikni “ko‘ksiga taqilgan medal” deb atadi, bu so‘zlar o‘yinning o‘zidan ham ko‘proq yodda qoldi. U bu xabarni “sehr ta’siri”ga qiyosladi va al-Sisi rahbarligi davrida Misr sportida yuz bergan “misli ko‘rilmagan taraqqiyot”ni maqtashga kirishdi.

Bu maqtovlar tasodifiy emas. Al-Sisi – 2013 yildan beri hokimiyatni qo‘lida ushlab turgan harbiy general, muxolifatning barcha ko‘rinishlariga keskin zarba bergan, xavfsizlik tizimlari esa fuqarolik hayotining deyarli har bir qatlamiga chuqur kirib borgan.

Afsonaviy hujumchi, siyosiy vitraga aylangan murabbiy

Hossam Hassan – Misr futbolining tirik afsonasi. Ko‘pchilik nazarida mamlakat tarixidagi eng buyuk hujumchi. U futbolchi sifatida uch bor Africa Cup of Nationsni yutgan, murabbiy sifatida esa yanada ulkan marralarni zabt etdi: “Fir’avnlar”ni Jahon chempionatiga mag‘lubiyatsiz olib chiqdi – 30 ochkodan 26 tasini qo‘lga kiritdi – va Misr futbolining 92 yillik orzusini ro‘yobga chiqardi: Jahon chempionatida ilk g‘alaba. Keyin esa pley-off bosqichiga yo‘l ochildi.

Natijalar bahsga o‘rin qoldirmaydi. Lekin Hassanning o‘zi gapira boshlasa, futbol ikkinchi planga surilgandek tuyuladi. 59 yoshli murabbiy o‘z minbarini tobora ko‘proq davlatga sadoqat namoyish etish uchun ishlatmoqda. U terma jamoa bosh murabbiyi etib tayinlangandan beri, futbol va siyosat o‘rtasidagi chiziq tobora xiralashib bormoqda.

Bu sahna unga allaqachon tayyorlab qo‘yilgandi. 2019 yilgi muvaffaqiyatsiz Afcon kampaniyasidan so‘ng, al-Sisi sport vaziri Ashraf Sobhyga chet ellik murabbiylardan voz kechish vaqti kelganini aytib, “Nega biz misrlik murabbiylarga ishonmaymiz?” degan savolni tashlagan, so‘ng kulib, “baribir natija (ya’ni g‘alabasiz qolish) bir xil” deb hazillashgandi.

2024 yil boshidagi muvaffaqiyatsiz Afcondan keyin Rui Vitória ishdan ketganida, EFA xuddi shu siyosiy kayfiyatni davom ettirdi va mahalliy murabbiyga murojaat qildi. Tanlov – Hossam Hassan. U hatto iste’fo berilganda to‘lanadigan kompensatsiya bandini kelishib olishdan ham voz kechgani aytiladi. Bu Jahon chempionati chog‘ida u shartnomasi fevralda tugaganini, jamoani esa “milliy burch” sifatida, professional shart emas, vatan oldidagi vazifa sifatida boshqarayotganini ta’kidladi.

Tanqidni bo‘g‘uvchi tizim

Hassan tayinlanganidan bir yil o‘tib, terma jamoa atrofidagi “himoya qalqoni” ochiq matnda bayon qilindi. 2025 yil oxirida bo‘lib o‘tgan CAF/Unilever Afcon Trophy qabul marosimida – vazirlik, EFA, CAF rasmiylari, sobiq futbolchilar, sharhlovchilar, kontent yaratuvchilar va jurnalistlar ishtirokida – sport vaziri Ashraf Sobhy hukumatning kutganini aniq qilib qo‘ydi.

U jurnalistlar va sharhlovchilarni terma jamoa murabbiylari shtabini tanqid qilmaslikka, ularni “harbiy va siyosiy rahbariyatimizni qanday himoya qilsak, xuddi shunday himoya qilishga” chaqirdi. Futbol atrofidagi bahs-munozara shu tariqa siyosiy sadoqat mezonlari bilan o‘lchana boshladi.

Jahon chempionatiga yo‘llanma qo‘lga kiritilgach, Hassan “muvaffaqiyat piramidaning eng yuqorisidan va davlat amaldorlaridan boshlanadi” deb chiqdi va eng katta mukofot sifatida “prezident bilan uchrashish imkoniyati”ni istashini aytdi. Uning ta’kidlashicha, mamlakat rahbari “hech kim ko‘tara olmaydigan yukni ko‘targan”.

2025 yil iyunida, hech qanday bevosita sabab bo‘lmagan bir paytda, Hossam va uning egizak ukasi, jamoa direktori Ibrahim 30 iyun namoyishlari – 2013 yilgi harbiy hokimiyatga kelishdan oldingi voqealar – yilligi munosabati bilan bayonot e’lon qildi va bu sanani “qadr-qimmat ramzi” deb atadi.

Hassan futbol maydonida taktika bilan shug‘ullansa, maydondan tashqarida tanqidni nazorat qilishga ham kirishdi. U odatdagi amaliyotni butunlay buzib, kassatsiya sudidagi advokatni o‘zining rasmiy huquqiy vakili etib tayinladi va unga “g‘iybat tarqatayotgan, futbol hamjamiyatida nizo urug‘ini sochmoqchi bo‘lgan” har qanday shaxsga nisbatan barcha zarur choralarni ko‘rish vakolatini berdi.

Fevral oyida murabbiyning advokati OAVni tartibga soluvchi oliy organ – ko‘pincha davlatning bosh senzori sifatida tasvirlanadigan Supreme Council for Media Regulation (SCMR)ga rasmiy shikoyat kiritdi. Sabab – bir teleboshlovchining shaxsiy Facebook sahifasida Hassan egizaklarining terma jamoani boshqarishini tanqid qilgani. Shikoyatda bu postlar “terma jamoa boshqaruviga ta’sir ko‘rsatgani” aytilib, regulyatordan masalani shikoyatlar qo‘mitasiga oshirish va “qonunga muvofiq huquqiy choralar ko‘rish” so‘ralgan.

SCMR shikoyatlar qo‘mitasi teleboshlovchining vakilini so‘roq qilish uchun chaqirdi, ammo ishning yakuniy taqdiri haqida hech qanday ma’lumot berilmadi.

Belgiya bilan o‘yindan so‘ng egizaklarning advokati regulyatorga yana murojaat qildi. Bu safar sobiq Misr futbolchisi va hozirgi sharhlovchi Reda Abdel Aalga efirga chiqish taqiqi so‘raldi. U “mamlakat xavfsizligi va osoyishtaligini buzishga urinish”da va Hassanning “rasmiy milliy missiyasiga aralashish”da ayblandi. Bu shikoyat bo‘yicha ham hozircha hech qanday qaror e’lon qilinmagan.

Futbol kimning qo‘lida?

Hossam Hassanning harakatlari Misr futbolining bugungi egalarini aniq ko‘rsatib turadi. So‘nggi o‘n yillikda butun infratuzilma bosqichma-bosqich harbiy va razvedka tuzilmalari bilan bog‘liq subyektlar qo‘liga o‘tdi.

Terma jamoa libosidagi bosh homiy – 2016 yilda tashkil etilgan, harbiylarga qarashli Administrative Capital for Urban Development (ACUD). Stadionga chipta olishning yagona yo‘li – Tazkarti ilovasi. U mamlakatdagi har bir muxlis uchun biometrik Fan ID saqlaydi va bu tizim Egypt General Intelligence Servicega qarashli yirik media konglomerat – United Media Services (UMS) tarkibidagi sho‘ba korxona hisoblanadi.

Yana bir UMS sho‘basi – Sports United – ichki chempionat va kuboklar, terma jamoa o‘rtoqlik uchrashuvlari translyatsiyasini yuritadi, mamlakatda ruxsat etilgan yagona onlayn translyatsiya platformasini boshqaradi, klublarning tijoriy huquqlarini va stadion ichidagi reklama maydonlarini nazorat qiladi. Arenalar esa yana bir UMS subyekti – Estadat tomonidan boshqariladi. U o‘zini “zamonaviy boshqaruv tizimlari, professional dizayn va stadionlarni ekspluatatsiya qilish” bilan shug‘ullanuvchi kompaniya sifatida taqdim etadi va mamlakatdagi “eng ko‘p stadion va sport inshootlarini boshqarish huquqiga” ega ekanini ta’kidlaydi.

Jahon chempionati tomosha tajribasi ham shu zanjirga ulangan. Muxlislarga o‘yinlarni “Fan Zone”da tomosha qilish tavsiya etiladi. Bu hudud to‘liq ACUDga tegishli, Sports United tomonidan tashkil etiladi va kirish faqat Tazkarti orqali ro‘yxatdan o‘tganlarga ochiq.

Bugun Misrda muxlisning terma jamoa bilan har bir aloqasi – chipta olishdan tortib, translyatsiyani tomosha qilish, stadionga kirish, hatto fan-zoneda qatnashishgacha – davlat xavfsizlik apparati to‘ridan o‘tadi. Maydonda gollarni Hossam Hassanning jamoasi uradi, lekin o‘yin atrofidagi butun maydonni kim boshqarayotgani allaqachon aniq. Savol boshqa: bu narxga misrlik muxlis rozi bo‘ladimi?