Old Trafford'dagi VAR muammolari: Muxlislar nega ikkinchi planda?

Old Trafford’dagi 74 161 tomoshabin o‘sha payt nimadir noto‘g‘ri ketganini sezdi, xolos. Lekin aslida nima bo‘layotganini bilmasdi.

Michael Oliver hushtak chaldi, Erling Haalandning goli ko‘rsatildi, “Manchester City” hisobni ochdi. Maydondagi o‘yinchilar ham, tribunadagi muxlislar ham ofsayd bo‘yicha shubhani odatdagidek chiziq sudyasi va hujumchidan qidirdi. Asl masala esa Enzo Fernandez atrofida aylanayotganini faqat televizor qarshisidagilar bildi.

Teleefirda VAR grafikasi, chiziqlar, takrorlar, sharhlovchining izohi. Stadionda esa — bo‘shliq.

Stadiondagilar — ikkinchi darajali tomoshabinmi?

Devorlar orasida bo‘layotganini birinchi bo‘lib bilishi kerak bo‘lgan odam — stadionga chipta olib kirgan muxlis. Ammo VAR joriy etilganiga qariyb o‘n yil bo‘layotgan bo‘lsa-da, aynan o‘sha muxlis hanuz ikkinchi planga surilgan.

Shanba kuni Selhurst Park’da yana bir manzara. Crystal Palace himoyachisi Axel Disasi Ipswich Town’ga qarshi 3:2 hisobidagi mag‘lubiyatda qo‘pol o‘yin uchun maydondan chetlatildi. Chelsea’dan ijaraga kelgan futbolchi yon chiziq bo‘ylab bir daqiqadan ko‘proq vaqt tik turdi — VAR qizil kartochkani tekshirar, stadion esa nima bo‘layotganini tushunmay kutardi.

Televideniye uchun ishlaydigan sharhlovchilar VAR bilan aloqa liniyasiga ulangan, ular VAR nima deyayotganini eshitadi. Ammo hakamning o‘zi emas. Efirda o‘tirganlar uchun bu yetarli: sharhlovchi kontekstni tushuntiradi, tomoshabin esa kamida jarayonni anglab turadi. Stadiondagilar esa faqat intuitsiyaga tayanadi.

Savol aniq: futbol qachon boshqa sportlar qatoriga qo‘shilib, muxlisga ham video hakam ovozini eshitishga ishonch bildiradi?

Howard Webb va ochiqlik va’dasi

2022 yilda Howard Webb Premyer-ligadagi hakamlar boshlig‘i bo‘lganida, u ko‘proq shaffoflik va ochiqlik va’da qilgan edi. Bu sohada bir qator qadamlar tashlandi. Match Officials Mic'd Up nomli teleko‘rsatuv yirik Yevropa ligalari orasida o‘ziga xos tajriba bo‘ldi.

Webb uchun bu tabiiy yo‘l edi. U Angliyaga qaytishidan avval Major League Soccer’da hakamlar boshlig‘i bo‘lib ishlagan. 2019 yilda MLS Inside VAR deb nomlangan ko‘rsatuv orqali o‘yinlardan so‘ng VAR audiosini ommaga taqdim etgan ilk liga bo‘ldi. Aslida bugungi Match Officials Mic'd Up’ning bevosita ildizi o‘sha yerda.

Ammo jonli efirga bevosita audio chiqarish bo‘yicha urinishlar hozircha natija bermadi. Ayrim ligalar ham, futbol qoidalarini belgilovchi tashkilotlar ham umumiy fikrga kelolmayapti.

Webb qoidalarni yumshatish va oxir-oqibat jonli audio berishga ruxsat olish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida. Lekin futbol qonunlarini yozuvchi Ifab va ayniqsa Fifa bu borada pardani to‘liq ochishga yaqin ham kelgani yo‘q.

Muzokaralar muntazam to‘xtab qoladi: dunyo bo‘ylab aloqa sifati, ko‘rib chiqish paytida hakamlarga tushadigan bosim, hakamlar obro‘siga putur yetishi mumkinligi haqida xavotirlar bor.

Futboldagi ko‘plab qarorlar sub’yektiv. Devor qo‘yishdan tortib penalti belgilashgacha — deyarli har bir epizod bo‘yicha kimningdir norozi bo‘lishi tabiiy. Uch yil avval Ifab bosh kotibi va ijrochi direktori Lukus Brud jonli audio efirini “xaos” deb atagan, chunki VAR xonasida bir vaqtning o‘zida bir necha odam gapiradi.

MLS tajribasi: muvaffaqiyatmi yoki unutilgan izoh?

Webb bugun dunyoda jonli VAR audiosini sinab ko‘rgan yagona yuqori darajadagi hakamlar rahbari. 2020 yil avgustida, Covid tanaffusidan keyingi MLS is Back turniri chog‘ida liga tarixda ilk marta jonli VAR audiosini o‘yin paytida efirga uzatdi.

Bu tajriba ijobiy baholandi. Lekin oradan olti yilga yaqin vaqt o‘tdi, boshqa hech bir musobaqa bu yo‘lga qaytmadi. MLS futbol uchun yangi yo‘l xaritasini chizishi kerakdek tuyulgandi, amalda esa bu faqat VAR tarixidagi kichik izoh bo‘lib qoldi.

Webb ham hammasini o‘zi hal qila olmaydi. U Pro Ref tizimida ishlaydi, bu tuzilma Premyer-liga xohishidan tashqari bunday masalalarda mustaqil qaror qabul qilmaydi.

Premyer-liga ayrim jihatlarda innovatsion bo‘lsa-da, boshqa yirik ligalar ayrim sohalarda uni ortda qoldira boshladi.

Premyer-liganing yutug‘i va orqada qolayotgan nuqtalari

Bu mavsum Angliyada RefCam orqali hakamlarning jonli audiosi sinov tariqasida ko‘rsatildi, VAR va bosh hakam o‘rtasidagi suhbatlar matn ko‘rinishida e’lon qilina boshladi. Shuningdek, VAR qarorini hakamning o‘zi stadion mikrofonida e’lon qilishi amaliyoti ham ilk bo‘lib shu yerda joriy qilingan — stadiondagi muxlis uchun kam bo‘lsa-da, g‘alaba.

Ammo Match Officials Mic'd Up hanuz oyiga bir marta efirga chiqadi. Tezkorlik talab qilinadigan davr uchun bu juda sust ritm.

Bu hafta ilk soni seshanba kuni efirga uzatiladi. Fernandezning ofsayd vaziyatiga oid audio aynan shu ko‘rsatuvda berilishi uchun qulay imkoniyat. Lekin boshqa tortishuvli holatlar-chi? Manchester Unitedning Ipswich’ga qarshi o‘yinida Harry Maguire qo‘l bilan o‘ynagani yoki Aston Villa maydonida Arsenalga penalti berilmagani — bular ancha oldin bo‘lib o‘tgan, ammo ularning audiosi hamon jamoatchilikka taqdim etilmadi.

Mana shu yerda Premyer-liga aniq ravishda o‘sishi mumkin.

La Liga oldinda, Serie A orqaga, Bundesliga ehtiyotkor

Ispaniyaning La Liga musobaqasida har bir sub’yektiv VAR aralashuvi — ya’ni hakam monitor yoniga borib qarorini o‘zgartirgan epizodlar — o‘yin tugaganidan bir necha soat o‘tib, audio va video ko‘rinishda ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilinadi. Haftalar o‘tib emas, deyarli shu kunning o‘zida.

Italiyaning Serie A chekinishni tanladi. O‘tgan mavsum oxirida Open VAR — Match Officials Mic'd Up’ga o‘xshash ko‘rsatuv — hakamlarga tushgan bosim sabab bekor qilindi.

Germaniyaning Bundesliga musobaqasida maxsus VAR shou yo‘q. Faqat zarur deb topilganida, ayrim audio lavhalar bo‘lishiladi. Kelgusi mavsumlarda bu o‘zgarishi mumkin, lekin hozircha nemislar ehtiyotkor yo‘lni tanlagan.

Jonli audio: real imkoniyatmi yoki uzoq orzu?

VAR audiosini jonli efirga chiqarish g‘oyasi hozircha ancha uzoqda ko‘rinadi. Hattoki amalga oshsa ham, cheklovlar bo‘ladi.

Tekshiruvlarning katta qismi o‘yin davom etayotganda amalga oshadi. Sharhlovchilar efirni to‘xtatib, butunlay sukut saqlashi real emas, muxlislar ham bunday “qorong‘u pauza”ni xohlamaydi. Lekin o‘yin to‘xtagan paytlar ham bor. Masalan, o‘sha Cityning goli kabi. Nega aynan shunday vaziyatlarda audio bo‘lishmaslik kerak?

Muammo shunda: VAR tekshiruvni darhol boshlaydi. Agar telekanal VAR audiosiga kech ulanib qolsa, mantiqiy zanjir uziladi, kontekst yo‘qoladi. VAR tekshiruvining o‘zi yetarlicha cho‘zilib ketadi, ustiga-ustak, hakamlar endi teleprodyuser ishorasini kutib turishi kerak bo‘lsa, bu jarayon yanada cho‘ziladi.

Shunga qaramay, yechim topish mumkin.

Eng real ssenariy — audio faqat hakam monitor yoniga kelganda jonli berilishi. Bu kriketdagi DRS jarayoniga juda o‘xshash bo‘ladi: aniq, tushunarli, muxlisga tanish format.

Avstraliyaning A-League musobaqasida hakam monitor yoniga kelganda, stadiondagi katta ekranlarda u aynan nimalarni ko‘rayotgani jonli namoyish etiladi. Ammo yana o‘sha muammo: ovoz yo‘q.

Bu ham muxlislar xohlayotgan darajadan ancha past. Old Trafford’dagi bahsli epizodlar — Haalandning goli, Fernandez ofsaydi, penalti talab qilingan holatlar — baribir sukunatda qolaverardi.

Futbol va texnologiya: orqada qolayotgan gigant

Futbol texnologiyadan foydalanish bo‘yicha boshqa yirik sport turlaridan doim bir necha qadam orqada kelgan. VAR bunga eng yorqin misol.

Yillar davomida o‘zgarishlar juda sekin amalga oshdi. VAR audiosini ochish masalasida esa bu g‘ildirak yanada og‘ir aylanmoqda. Stadionga kelgan muxlis hanuz eng oxirgi bo‘lib haqiqatni biladi.

Savol endi shunday: futbol olami tomoshabinga ishonch bildirishga qachon jur’at qiladi?