Oltin butsiz snayperlar: Jahon chempionatlarining yashirin to‘pchilari

Jahon chempionati tarixida eng ko‘p gol urib ham Oltin butsa ololmagan futbolchilar kimlar? Savol sodda, javob esa turnirlarning o‘zi kabi murakkab qatlamli.

Bugungi poygada markazda yana ikki yulduz – Lionel Messi va Kylian Mbappé. 2026 yilgi yoz hali tugamadi, ammo ikkalasi ham allaqachon oltilik to‘sig‘idan o‘tib, tarixdagi rekordni yangilash yo‘lida. Hozircha esa erkaklar futbolida bu “g‘alati” rekordni Messi Braziliya afsonasi Jairzinho bilan bo‘lishib turibdi.

Yettti gol – lekin Oltin butsa yo‘q

Messining 2022 yili Qatardagi yurishi – alohida sahifa. U yettita gol urdi, final o‘rtalariga kelib to‘purarlar poygasida yetakchilik qildi. Lekin sahnaga Mbappé chiqdi. Finaldagi xet-trik uni sakkiz gol bilan cho‘qqiga olib chiqdi va Oltin butsani qo‘liga tutqazdi. Messiga esa boshqa sovrinlar yetib ortdi: Oltin to‘p va eng muhimi – Jahon chempioni unvoni.

Xuddi shunday taqdir Jairzinho boshidan ham o‘tgan. 1970 yilda Braziliya hujumchisi Meksikadagi turnirda yettita gol urib, jamoasini shohsupaga olib chiqdi. Ammo bu ham Gerd Müllerni to‘xtata olmadi: nemis to‘purari o‘nta gol (ikkita xet-trik bilan) urib, turnirni butunlay o‘z nomiga yozdirib qo‘ydi.

Gollar yomg‘iri: 1954 va 1958 yillar

1954 yilgi Shveysariya mundiali – erkaklar Jahon chempionatlari tarixida har o‘yinga eng ko‘p gol to‘g‘ri kelgan (o‘rtacha 5,38) turnir. Shunday bo‘lgach, uch nafar futbolchi – Germaniyadan Max Morlock, Avstriyadan Erich Probst va Shveysariyadan Josef Hügi – har biri oltitadan gol urib ham, Sandor Kocsisdan ancha ortda qolib ketishi ajab emas. Vengriya to‘purari o‘sha turnirda o‘n birdan oshgan – ular oltita gol bilan beshta orqada qolishdi.

1958 yil Shvetsiyada esa manzara yanada keskinroq. Pelé va Helmut Rahn oltitadan gol urishdi, ammo Just Fontaine barchasini soyada qoldirdi: fransiyalik hujumchi 13 ta gol bilan hali-hanuz erkaklar Jahon chempionatlari bo‘yicha bir turnirdagi mutlaq rekordni ushlab turibdi. Oltitadan gol urganlar – yetti gol orqada.

Eng baxtsiz odam: Rob Rensenbrink

Bu ro‘yxatda eng ko‘p achinish uyg‘otadigan ism – Rob Rensenbrink. 1978 yilgi final, Argentina – Niderlandiya. So‘nggi daqiqalar. Rensenbrinkning zarbasi darvozabonni dog‘da qoldiradi, lekin to‘p g‘alati sakrab ustunga tegadi. Agar u zarba gol bo‘lganida, Mario Kempesga qo‘shimcha bo‘limlarda qahramonga aylanish imkoniyati qolmasdi, Niderlandiya Jahon chempioni bo‘lardi, Rensenbrink esa oltita gol bilan Oltin butsani qo‘lga kiritgan bo‘lardi. Kempesda esa atigi beshta gol qolardi.

Tarix esa boshqa yo‘lni tanladi.

Ayollar futboli: yetti va oltita gol yetmay qolgan paytlar

Ayollar Jahon chempionatlarida ham manzara o‘xshash. 1991 yilda Germaniya hujumchisi Heidi Mohr yettita gol urdi, lekin baribir Michelle Akers-Stahlni quvlab yetolmadi. AQSh yulduzi o‘sha turnirda o‘nta gol urib, raqiblarni uzoq ortda qoldirdi.

2007 yilga kelib, Abby Wambach va Norvegiya hujumchisi Ragnhild Gulbrandsen oltitadan gol bilan turnirni yakunladi. Baribir sovrin Braziliya afsonasi Marta qo‘liga o‘tdi – u yettita gol bilan Oltin butsani oldi.

2019 yil Fransiyada esa drama yanada nozik edi. Alex Morgan va Ellen White final oldidan oltitadan gol bilan jadval boshida turishardi. Morgan uchta golli uzatmaga ega, White esa assistsiz edi. Finalda esa burilish boshqacha bo‘ldi: Morgan jarima maydonida yiqitildi, penalti nuqtasiga Megan Rapinoe keldi va gol urdi. Shunday qilib, Rapinoe oltida gol va uchta golli uzatma bilan, kamroq daqiqalarda maydonga tushgan holda Oltin butsaga ega chiqdi.

Hisob-kitob oddiy: agar Morgan o‘sha o‘yinda Rapinoega to‘g‘ridan-to‘g‘ri golli uzatma berganida, to‘rtinchi assisti bilan Oltin butsani o‘zi olib ketardi.

Oltin butsadan mahrum to‘purarlar ro‘yxati

Erkaklar Jahon chempionatlari bo‘yicha Oltin butsaga erisholmagan eng sermahsul futbolchilar:

• Yetti gol:
• Jairzinho (Brazil, 1970)
• Lionel Messi (Argentina, 2022)
• Olti gol:
• Josef Hügi (Switzerland, 1954)
• Max Morlock (West Germany, 1954)
• Erich Probst (Austria, 1954)
• Pelé (Brazil, 1958)
• Helmut Rahn (West Germany, 1958)
• Helmut Haller (West Germany, 1966)
• Besh gol:
• Pedro Cea (Uruguay, 1930)
• Gyorgy Sarosi va Gyula Zsengeller (Hungary, 1938)
• Silvio Piola (Italy, 1938)
• Óscar Míguez (Uruguay, 1950)
• Johan Neeskens va Rob Rensenbrink (Netherlands, 1974 va 1978)
• Andrzej Szarmach (Poland, 1974)
• Teófilo Cubillas (Peru, 1978)
• Karl-Heinz Rummenigge (West Germany, 1982)
• Diego Maradona (Argentina, 1986)
• Careca (Brazil, 1986)
• Emilio Butragueño (Spain, 1986)
• Tomas Skuhravy (Czechoslovakia, 1990)
• Kennet Andersson (Sweden, 1994)
• Romário (Brazil, 1994)
• Roberto Baggio (Italy, 1994)
• Jürgen Klinsmann (Germany, 1994)
• Gabriel Batistuta (Argentina, 1998)
• Christian Vieri (Italy, 1998)
• Miroslav Klose (Germany, 2002)
• Rivaldo (Brazil, 2002)
• shuningdek 2010 yilda Diego Forlan, Wesley Sneijder va David Villa – barchasi Thomas Müller bilan bir xil beshtadan gol urgan, lekin Müller ko‘proq golli uzatma bergani uchun Oltin butsani qo‘lga kiritgan.

Ayollar Jahon chempionatlarida esa:

• Yetti gol:
• Heidi Mohr (Germany, 1991)
• Olti gol:
• Abby Wambach (USA, 2007)
• Ragnhild Gulbrandsen (Norway, 2007)
• Carli Lloyd (USA, 2015)
• Ellen White (England, 2019)
• Alex Morgan (USA, 2019)
• Besh gol:
• Hege Riise (Norway, 1995)
• Anja Mittag (Germany, 2015)
• Sam Kerr (Australia, 2019).

Lloyd, White va Morgan Oltin butsani qo‘lga kiritgan Celia Sasic (2015) va Megan Rapinoe (2019) bilan teng gol urgan, lekin kamroq assist sabab sovrindan chetda qolgan.

Oltin butsani qo‘lga kiritish – nafaqat gol, balki daqiqalar, uzatmalar va ba’zan ustunga tegib qaytgan to‘pning taqdiriga ham bog‘liq.

“Nol ochkoli”lar klubi: mundialdagi eng og‘ir tajribalar

Jahon chempionatida qatnashib, biror ochko ololmagan terma jamoa bo‘lish – har bir futbol mamlakati uchun og‘riqli tamg‘a. 2026 yilgi turnirda Kanada va Curaçao ilk ochkolarini qo‘lga kiritib, shu qora ro‘yxatdan qochib qoldi. Lekin Jordan va Uzbekistan uchta o‘yinning uchtasida ham mag‘lub bo‘lib, nol ochkoli jamolar safini kengaytirdi.

Bugungi kunda erkaklar Jahon chempionatida ishtirok etib, hech bo‘lmada bir durang ham qayd etolmagan 10 ta terma jamoa bor. Uch nafari esa bu “muvaffaqiyatsizlikni” ikki marta takrorlagan.

Haiti, Iraq va Panama – har biri oltita o‘yin, oltita mag‘lubiyat. Haiti ilk bor 1974 yilda, Iraq 1986 yilda, Panama esa 2018 yilda mundialga chiqqan. Ularning hech biri hozircha ochko nimaligini bilmaydi.

Biroq bu yo‘nalishda ham “rekordchi” bor – El Salvador. 1970 yilda ilk bor Jahon chempionatiga chiqqan Markaziy Amerika jamoasi uchala o‘yini ham boy berdi. 1982 yilda esa vaziyat yanada og‘irlashdi: turnir tarixidagi eng yirik mag‘lubiyatlardan biri – Hungaryga qarshi 1:10. Keyinroq Belgiumga 0:1, Argentina bilan 0:2 hisobida yutqazishdi, lekin umumiy manzara o‘zgarmadi: oltita o‘yin, oltita mag‘lubiyat, umumiy to‘plar farqi –21. “La Selecta” bu ko‘rsatkich bilan mundial tarixining eng “salbiy” jamoasiga aylangan.

Erkaklar Jahon chempionatida birorta ochko ololmagan terma jamoalar:

• El Salvador – 6 o‘yin, to‘plar farqi –21
• Haiti – 6 o‘yin, –18
• Iraq – 6 o‘yin, –14
• Panama – 6 o‘yin, –9
• China – 3 o‘yin (2002), –9
• Uzbekistan – 3 o‘yin, –9
• UAE – 3 o‘yin (1990), –5
• Indonesia* – 3 o‘yin (1938), –6
• Togo – 3 o‘yin (2006), –5
• Jordan – 3 o‘yin, –5

*O‘sha paytda Dutch East Indies nomi bilan ishtirok etgan.

Ayollar Jahon chempionatlarida ham “nol ochkoli”lar bor. Haiti va Panama 2023 yilda uchta o‘yin, uchta mag‘lubiyat bilan uyiga qaytdi. Ular bilan birga Vietnam ham xuddi shunday taqdirni boshdan kechirdi. 2011 yilda Equatorial Guinea, 2015 yilda esa Ivory Coast va Ecuador birorta ochko ololmagan. Ammo hozircha hech bir ayollar terma jamoasi ikki marta mundialga chiqib ham, ikki safar ham ochkosiz qolmagan.

Birinchi g‘alaba – va darhol darslikka kiradigan “sirg‘alish”

Kanada yaqinda erkaklar Jahon chempionatida ilk g‘alabasini tantanali tarzda nishonladi: Qatar ustidan 6:0. Savol tug‘iladi: biror terma jamoa mundialdagi ilk g‘alabasini bundan ham yirik hisob bilan qo‘lga kiritganmi?

Javob – ha.

1954 yilda Turkey Jahon chempionatida ilk bor qatnashdi. Dastlabki o‘yinda West Germanyga 1:4 hisobida yutqazishdi. Keyingi uchrashuvda esa South Korea ustidan 7:0 hisobida g‘alaba qozonib, tarixga kirdi. Shundan so‘ng yana nemislar bilan pley-off o‘yinida to‘qnash kelishdi va bu safar 2:7 hisobida mag‘lub bo‘lishdi. O‘sha yil Shveysariyadagi turnirni eslar ekanmiz, bitta umumiy xulosa bor: gollar yog‘ilib yog‘ildi.

Yana bir misol – Italy. 1934 yil, mezbon mamlakat o‘zining ilk Jahon chempionati o‘yinini USAga qarshi o‘tkazdi va 7:1 hisobida g‘alaba qozondi. Birinchi o‘yin, birinchi g‘alaba, yettita gol.

Agar Russia ni USSR dan alohida terma jamoa sifatida ko‘rsak, ularning ham ilk mundial g‘alabasi yirik bo‘lgan. 1994 yilda Cameroon ustidan 6:1. Shunday qilib, Kanadaning 6:0 hisobidagi ilk g‘alabasi tarixiy, lekin mutlaq rekord emas.

Mundialga qaytganlar: o‘n yillik tanaffuslar va qaytish hikoyalari

Jahon chempionatida bir marta o‘ynab, ikki turnirni o‘tkazib yuborib, yana qaytib kelish – har qanday futbolchi uchun ajoyib sabr va umrboqiylik sinovi. Bundaylar ham bor.

Eng ko‘p tilga olinadigan misol – Michael Laudrup. U 1986 yilda Daniya safida mundial sahnasiga chiqdi. Keyingi ikki turnir – 1990 va 1994 – Daniya uchun yopiq bo‘ldi: terma jamoa mundialga chiqa olmadi. Oradan 12 yil o‘tib, 1998 yil Fransiyada Laudrup yana Jahon chempionatida maydonga tushdi. O‘sha turnirdagi so‘nggi o‘yini nafaqat mundialdagi, balki butun professional faoliyatidagi so‘nggi uchrashuv bo‘ldi.

Shunga o‘xshash yo‘lni Niall Quinn ham bosib o‘tgan. U Republic of Ireland tarkibida Italia 90 turnirida ishtirok etdi. 1994 yilda jarohat sabab chetda qoldi, 1998 yilda esa Irlandiya mundialga chiqa olmadi. Quinnning navbatdagi Jahon chempionati – 2002 yil, Japan va South Korea.

Costa Rica hujumchisi Hernan Medford ham 1990 va 2002 yillar oralig‘ida shunday uzoq tanaffusni boshdan kechirdi. Yana bir o‘ziga xos rekord esa Colombian darvozaboni Faryd Mondragónga tegishli. U 1994 yilda mundialga borib, maydonga tushmadi, 1998 yilda esa uchta o‘yinda qatnashdi. Oradan yillar o‘tib, 2014 yilda, 43 yoshida yana Jahon chempionatida qaytdi. Shunday qilib, u birinchi marta mundialga chaqirilganidan 20 yil o‘tib, yana shu sahnaga qaytgan bo‘ldi.

Ochilmagan savollar

Bu Jahon chempionati ham statistiklar va futbol ixlosmandlari uchun savollar to‘lqinini olib keldi. Masalan:

• Saralash reytingida past o‘rinlarda turgan ikki terma jamoa o‘rtasidagi pley-off uchrashuvi qanchalik kamdan-kam uchraydi? South Africa (FIFA reytingida 60-o‘rin) va Canada (30-o‘rin) o‘rtasidagi uchrashuv umumiy 90-o‘rinlik kombinatsiyani berdi. Tarixda bundan ham pastroq umumiy reytingli juftliklar bo‘lganmi?
• Bu mundial murabbiylar karerasi nuqtai nazaridan ham noodatiy. Chelsea sobiq bosh murabbiylari – Thomas Tuchel, Mauricio Pochettino, Carlo Ancelotti, Graham Potter – va sobiq o‘yinchilari Steve Clarke hamda Didier Deschamps bu turnirda terma jamoalarni boshqaryapti. Biror klub Jahon chempionatida murabbiylar darajasida bundan ham kuchliroq “vakillik” ko‘rsatganmi?
• Senegal guruh bosqichini bir g‘alaba, ikki mag‘lubiyat bilan, lekin to‘plar farqi +2 bilan yakunladi. Yutqazgan o‘yinlari ko‘proq bo‘lsa-da, musbat to‘plar farqiga ega bo‘lgan jamoalarning eng yuqori ko‘rsatkichi qay darajada? Va bunday holat ichki chempionatlarda ham uchraganmi?
• Nihoyat, mezbon mamlakat masalasi. Canada bu turnir hammeyzbonlaridan biri bo‘lsa-da, South Africa bilan Los Angelesda, uyidan minglab kilometr narida o‘ynadi. Tarixda turnir mezboni o‘z o‘yinini butunlay boshqa mamlakat hududida o‘tkazgan holatlar bo‘lganmi? Bo‘lgan bo‘lsa, bundan ham uzoq masofalar qayd etilganmi?

Jahon chempionatlari shunchaki turnir emas, bu – gollar, mag‘lubiyatlar, qaytishlar va “agar o‘sha zarba ustunga emas, torga ketganida…” degan bitmas-tuganmas savollar tarixidir. Shu savollarga javob izlash esa futbolni har safar yangidan tomosha qilishga majbur etmaydimi?