Osiyo futbolining mundialdagi qiyinchiliklari
Bu yoz yozda Osiyo uchun hammasi boshqacha bo‘lishi mumkindek ko‘ringandi.
2026 yilgi Jahon chempionati Janubiy Koreyaning Chexiya ustidan chaqnagan g‘alabasi bilan ochildi. Shu lahzada Osiyo Futbol Konfederatsiyasi vakillari to‘lqin ustida turgandek edi: keyingi to‘rt kun ichida AFC jamoalari mag‘lub bo‘lmadi, asosan duranglar, ammo baribir yo‘qotmaslik, baribir maydonda tirishqoqlik.
Oltinchi kun kelganda esa omad chizig‘i uzildi. Mag‘lubiyatlar keldi-yu, tinmay yog‘ildi.
Kengaygan mundial, toraygan imkoniyat
Kengaytirilgan format tufayli bu safar AFC tarixida ilk bor to‘qqizta jamoa final bosqichiga chiqdi. Qog‘ozda bu katta qadam edi. Amalda esa – og‘riqli saboq.
Guruh bosqichi tugagach, yettita jamoa baribir chetga chiqib ketdi: Janubiy Koreya, Eron, Iroq, Iordaniya, Qatar, Saudiya Arabistoni va O‘zbekiston. Oxirgi ikkita vakil – Avstraliya va Yaponiya – 1/32 finalda to‘xtatildi. Natijada Osiyo bu mundialda tarkibi to‘liq tugab bo‘lgan ilk yirik konfederatsiya bo‘lib qoldi. Okeaniya allaqachon uyiga qaytgandi, ammo u yerda atigi bitta jamoa – Yangi Zelandiya bor edi.
Bu faqat alohida terma jamoalar uchun emas, balki butun Osiyo futboli uchun zarba bo‘ldi. Bugun yevropalik klublarda osiyolik futbolchilar ko‘proq, qit’ada futbolga ketayotgan pul ham, mehnat ham avvalgidan ancha katta. Lekin ish eng katta sahnaga – Jahon chempionati poygasiga kelganda, AFC vakillari 29 o‘yinda atigi uchta g‘alaba topdi. Oltinchi mundial ketma-ket – pley-off bosqichida Osiyo jamoasi g‘alaba ko‘rmadi.
Avstraliyada yashaydigan, The Asian Game loyihasi hammuassisi Pol Uilyams bu manzarani qisqa qilib shunday ta’riflaydi: Osiyo jamoalari ma’lum darajada raqobatbardosh, lekin hali hamon ko‘prik qurilmagan bo‘shliq bor – Osiyo bilan qolgan dunyo o‘rtasida.
Demak, nima to‘sqinlik qilmoqda? Muammo tizimda, tayyorgarlikda, mentalitetdami? Yoki shunchaki vaqt masalasi, va bir kun kelib Osiyo ham Yevropa, Janubiy Amerika, yaqinda Afrikaga o‘xshab o‘z “mundial lahzasi”ni oladimi?
Janubiy Koreya: baland boshlanish, og‘ir qulash
AFC ichida eng katta umid – eng katta xafagarchilikka aylandi. Janubiy Koreya o‘z guruhida ikkinchi eng yuqori reytingli jamoa sifatida kelgandi. Chexiyaga qarshi ilk o‘yindagi yorqin g‘alaba hammasini tasdiqlayotgandek edi.
Keyin esa jamoa asta-sekin tarqab ketdi. Meksika va Janubiy Afrika bilan o‘yinlarda Taeguk Warriors o‘zini yo‘qotdi: tartib buzildi, o‘yin rejasi parcha-parcha bo‘ldi, maydonda ham, tashqarisida ham bir butun jamoa ko‘rinmadi.
Janubiy Koreyalik jurnalist, Football-Asian.com asoschisi Xan Jun bu mag‘lubiyatni bir-ikki detalga qisqartirib bo‘lmaydi, deydi. Uning ta’kidlashicha, bu safargi muvaffaqiyatsizlik ortida juda ko‘p sabablar yotadi: jamoa yagona organizmga aylanmadi, taktika ham, strategiya ham yetarli darajada emas edi. Murabbiy ham, futbolchilar ham, butun boshqaruv tizimi ham o‘z darajasidan past o‘ynadi.
Tezkor chiqib ketish mamlakat futbol jamoatchiligida hisob-kitob davrini boshlab berdi. Murabbiy Hong Myung-bo tayinlanishi atrofidagi qarindoshlik, tanish-bilishlik haqidagi da’volar, tanqidlar, g‘azab – bularning bari portlab chiqdi. Prezident Li Jae Myung bu ish bo‘yicha tekshiruv talab qildi. Natijada Hong ham, Korea Football Association rahbari Chung Mong-gyu ham iste’foga chiqdi.
Boylar ham yiqildi, debyutantlar esa iz qoldirdi
Qatar va Saudiya Arabistoni – so‘nggi yillarda futbolga eng ko‘p sarmoya qilayotgan davlatlar. Lekin mundial sahnasida bu mablag‘lar kutilgan natijaga aylanmadi. Ularning chiqishi ham kutgan darajada bo‘lmadi.
Jordan va O‘zbekiston ilk bor Jahon chempionatida qatnashdi. G‘alaba yo‘q, lekin sahna – unutilmas. Jordan Argentinaga, O‘zbekiston Kolumbiyaga gol urdi. Bu o‘yinlar qit’a uchun ramziy lahzalar bo‘lib qoldi: yangi kelganlar ham dunyo gigantlariga qarshi gol ura oladi, degan ishora.
Ba’zi jamoalar esa qur’a qurboniga aylandi. 40 yildan keyin mundialga qaytgan Iroq Senegal, Fransiya va Norvegiya bilan bir guruhga tushdi – turnirdagi eng og‘ir guruhlardan biri. Yaponiya 1/32 finalga chiqdi-yu, keyingi bosqichda Marokash yoki Braziliyadan biriga tushishi aniq edi. Tanlov taqdirniki bo‘ldi: raqib Braziliya, natija – mag‘lubiyat.
Avstraliya esa Misr bilan durangdan keyin penaltiga borib qoldi. Hammasi bir zarbaga, bir nafasga bog‘liq bo‘lgan lahzalar – va oxirida chiptani raqib oldi.
Eron: urush soyasida qolgan mundial
Eron uchun bu mundial maydondagi raqiblar bilan emas, geografiya va siyosat bilan kurashga aylandi. AQSh bilan urush boshlangach, fevral oxirida mamlakat ichki chempionati to‘xtatildi. Bir necha oy davomida ko‘plab futbolchilar rasmiy, yuqori darajadagi o‘yin amaliyotisiz qoldi. Buni Yaponiyada yashovchi, Eron-kanadalik jurnalist, Asian Football Show hammuallifi Arya Nurizadeh eslatadi.
Jahon chempionati boshlanganda muammo yanada murakkablashdi. AQShdagi o‘yinlar uchun Eron terma jamoasi Meksikodagi tayyorgarlik bazasidan qatnab yurishga majbur bo‘ldi. Har safar chegaralar, cheklovlar, viza masalalari. Ko‘plab yordamchi xodimlar vizodan mahrum bo‘lib, jamoa bilan bora olmadi.
Nurizadehning fikricha, turnirga eng kam tayyorlangan jamoa aynan Eron bo‘ldi. Uchta o‘yin – uchta durang. Natija qog‘ozda yomon emasdek ko‘rinadi, ammo baribir pley-off uchun yetmadi. Kuch bor edi, lekin imkoniyatlar cheklangan, tayyorgarlik uzilgan, logistika bo‘g‘ilgan.
Muhabbat bor, lekin kechikkan professionalizm
Osiyoning mundialdagi muammolarini “futbolni sevmaydi” degan oddiy gap bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Singapurdan tortib Indoneziyagacha bo‘lgan hududlarda futbol bir asrlik tarixga ega, ko‘p joyda bu meros Yevropa mustamlakachiligi davridan boshlangan.
G‘arbiy Osiyoda bu yanada yaqqol. Qatar, Saudiya Arabistoni, BAA va qo‘shni mamlakatlarda futbol bugun eng tez o‘sayotgan bozor. Qatar universitetidagi tarixchi, “Football in the Middle East: State, Society, and the Beautiful Game” kitobi muharriri Abdulloh Al-Arianning aytishicha, futbol bu mintaqada nafaqat o‘yin, balki milliy o‘zlik, mustaqillik kurashlari, ommaviy madaniyatning bir qismi bo‘lib shakllangan.
Shu bilan birga, Germaniyada ishlagan, AFC haqida tadqiqotlar yozgan Ben Vaynberg boshqa tomonni ko‘rsatadi: Yevropa va Janubiy Amerika o‘nlab yillar davomida murabbiylik maktablari, ichki raqobat va futbol madaniyatini qatlam-qatlam to‘pladi. Ko‘p Osiyo mamlakatlarida esa haqiqiy professional davr ancha kech boshlandi.
AFC 1954 yilda tuzilgan. O‘shandan beri konfederatsiya faqat musobaqalarni tashkil etishdan chiqib, butun qit’a futbolini rivojlantirishga urinayotgan tuzilmaga aylandi. Lekin uning tarkibida 47 a’zo bor: Xitoydan Avstraliyagacha, Livandan Yaponiyagacha. Iqtisodiy, siyosiy, sport infratuzilmasi – hammasi keskin farq qiladi.
Shunday sharoitda hammani bir xil tezlikda oldinga sudrash qiyin. AFC oldida turgan asosiy savollardan biri ham shu: resurslarni hamma bo‘ylab teng yoyish kerakmi yoki eng katta salohiyatga ega bir necha mamlakatga ustuvorlik berish kerakmi? Agar hammani biroz qo‘llab-quvvatlasangiz, yetakchilarni “oliy daraja”ga olib chiqadigan dasturlarga kamroq mablag‘ qoladi. Lekin faqat kuchlilarni ko‘tarib, qolganlarni e’tiborsiz qoldirsangiz, qit’a ichidagi tafovut yanada chuqurlashadi.
Vaynberg eslatgan yana bir haqiqat bor: baribir futbolchini ham, murabbiyni ham tayyorlaydigan – milliy assotsiatsiyalar. Kontinental konfederatsiya yo‘l ko‘rsatishi, standart qo‘yishi, musobaqa berishi mumkin. Lekin yakuniy natija ichkarida, mahalliy maydonlarda, bolalar akademiyalarida, murabbiylar kurslarida hal bo‘ladi.
Tajriba ochilishi kerak: Osiyo chegaradan chiqishi shart
NPR bilan gaplashgan jurnalistlarning fikri bir nuqtada kesishadi: Osiyo jamoalari katta sahnada muvaffaqiyat qozonishi uchun Osiyodan tashqaridagi tajriba ko‘payishi kerak. Bu faqat terma jamoalar uchun emas, individual futbolchilar uchun ham zarur.
Bugun osiyolik futbolchilar Yevropa ligalariga asta-sekin kirib bormoqda. Lekin The Asian Game hammuassisi Pol Uilyams bu yetarli emas, deydi. Uningcha, Jahon chempionatiga haqiqiy tayyorgarlik – klub darajasida, har kuni eng kuchlilar bilan mashg‘ulot va o‘yinlarda bo‘ladi. Terma jamoa esa shu tayyorgarlikni yig‘ib, yakuniy shaklga keltiradi.
Arya Nurizadeh esa ichki qit’a raqobatini ham kuchaytirish kerak, deb hisoblaydi. Hozir AFCdagi asosiy turnir – har to‘rt yilda bir o‘tkaziladigan Asian Cup, atigi 24 ta eng kuchli jamoa qatnashadi. Yaqinda e’lon qilingan Nations League formati esa 47 a’zoning barchasini o‘z ichiga olishi mumkin. Bu, ayniqsa, o‘rtamiyona va pastroq darajadagi terma jamoalar uchun katta imkoniyat: ular kuchli Osiyo jamoalari bilan tez-tez to‘qnashib, o‘sish tezligini oshiradi.
Ko‘proq xalqaro o‘yin – ko‘proq xato, ko‘proq tahlil, ko‘proq o‘sish. Boshqa yo‘l yo‘q.
Yaponiyaning uzoq rejasimi yoki Osiyoning kelajagimi?
Bugun Osiyoda eng katta umid – Yaponiya. Ular ochiqchasiga maqsad qo‘ygan: 2050 yilgacha Jahon chempionligini qo‘lga kiritish. Hozircha pley-off bosqichida g‘alaba yo‘q, lekin guruh bosqichida Germaniya va Ispaniya kabi gigantlarni mag‘lub etgan jamoa haqida gap ketyapti.
1992 yilda Yaponiya futbol uchun yuz yillik konsepsiya qabul qildi. Professional klublar soni ko‘paytirildi, yoshlar akademiyalari, murabbiylar tayyorlash dasturlari, ichki liga sifati – hammasi bosqichma-bosqich ko‘tarildi. Pol Uilyams bu modelni boshqa Osiyo mamlakatlari uchun ham yo‘l xaritasi sifatida ko‘radi. Mo‘jiza yo‘q, tezkor yechim ham yo‘q: ildizdan boshlab sarmoya, murabbiylikka e’tibor, eng muhimi – sabr.
Dunyo futboli esa joyida turmayapti. Osiyo kuchaymoqda, lekin Afrika ham, Shimoliy va Markaziy Amerika ham, Yevropaning ikkinchi pog‘onadagi jamoalari ham yuqoriga intilyapti. Har mundialda umumiy daraja biroz bo‘lsa ham oshib boradi. Bu degani: hozirgi mehnat ertangi kun uchun yetarli emas, ertangi kun uchun bugungidan ko‘proq ishlash kerak bo‘ladi.
Savol endi boshqacha: birinchi bo‘lib kim chegarani yorib o‘tadi? Afrika terma jamoasimi? Osiyodan kimdir – Yaponiya, Janubiy Koreya, Saudiya Arabistoni, Eron yoki hozircha jim ishlayotgan boshqa bir mamlakatmi?
Jahon chempionatining guruh bosqichi nega eng zavqli qism, deb so‘rashadi ba’zan. Chunki aynan o‘sha paytda butun dunyo bir maydonda. Har xil bayroqlar, turli futbol madaniyatlari, kutilmagan g‘alabalar, kichik jamoalarning katta favoritlarni yiqitishi.
Bir kuni o‘sha “kutilmagan” g‘alaba finalda bo‘ladimi? Osiyo jamoasi kubokni ko‘taradigan kun keladimi?
Savol ochiq turibdi. Javob esa bugun Osiyo bo‘ylab qurilayotgan akademiyalarda, bo‘sh maydonlarda to‘p tepayotgan bolalarda, chet elga yo‘l olayotgan yosh futbolchilarda va ularni to‘g‘ri boshqarishni o‘rganyotgan murabbiylarda yashirin.
