Penalti kurashi: yangi mavsum va yangi talqin
O‘tgan mavsumda Premier League jarima maydonchalari ko‘proq kurash maydoniga o‘xshab qoldi: ushlash, itarish, turtish, tirsaklash, bo‘g‘izlash… hammasi bir zumda, bir burchak zarbasida. Hakamlar esa ko‘pincha qo‘lini yoniga yashirib, o‘yin ketidan jim kuzatdi.
Everton bosh murabbiyi David Moyes fevral oyida Manchester Unitedga qarshi asabiy o‘yin ortidan ochiq gapirgan edi: hakamlar “bunga aralashishni xohlamayotgandek” taassurot qoldirayotganini aytib, ularning bu holatni jilovlamayotganini “juda sustkashlik” deb atagan.
May oyida West Hamning Arsenalga qarshi o‘yinida bekor qilingan gol esa masalani portlatib yubordi. Bitta epizodning o‘zida beshtagacha ehtimoliy qoida buzilishi. Hammasi bir vaqtda, bir jarima maydonida. Shundan keyin yozgi uchrashuvlarda sardorlar, murabbiylar, hakamlar va boshqa tomonlar bilan bo‘lgan yig‘inlarda mavzu kun tartibining eng yuqori pog‘onasiga ko‘tarildi.
Endi esa navbat amaliyotga keldi.
Yangi mavsum, eski qoidalar, yangi talqin
Juma oqshomida chempion Arsenal uyida yangi ko‘tarilgan Coventryni qabul qilib, yangi mavsumni ochadi. Ammo bu safar hakamlarga aniq ko‘rsatma berilgan: yanada qat’iy bo‘lish, kuchliroq pozitsiya egallash va “futbolga aloqasi yo‘q” harakatlarni jazolashga tayyor turish.
Qoidalar matni o‘zgarmagan. O‘zgargani — e’tibor markazi. Endi xatti-harakat, ayniqsa jarima maydonidagi tutish va ushlashlar keskinroq ko‘zdan kechiriladi.
Bu nafaqat Premier League, balki English Football League va Women’s Super League uchun ham amal qiladi. Hakamlar “aniq material ta’sirga ega bo‘lgan ushlash harakatlari”ga alohida diqqat qaratadi. Eng katta urg‘u — to‘p o‘ynashiga yo‘l berilmagan futbolchiga. Chunki aynan shu holatlar epizod taqdirini belgilaydi.
Statistika esa keskin. O‘tgan mavsumdagi 20 ta o‘tkazib yuborilgan VAR aralashuvining chorak qismi — to‘p o‘ynalmayotgan vaqtda raqibini yerga yiqitib, lekin penalti qo‘yilmagan vaziyatlar. Demak, yangi mavsumda “maydonga aloqasi yo‘q ushlashlar”ga keskin zarba beriladi.
- futbolchi butunlay raqibga qarab turib, to‘pga umuman e’tibor bermasa;
- to‘pga o‘ynashga yoki kurashishga urinmasa;
- raqibini ikki qo‘l bilan quchoqlab ushlasa;
- raqibni yoki uning formasini uzoq va ta’sirli tarzda tortib tursa.
Demak, standart vaziyatda to‘p qayerdan kelayotganini ko‘rmay, faqat hujumchining yo‘lini to‘sishni maqsad qilgan himoyachi endi jazodan qochib qutulmaydi.
Premier League hakamlar boshlig‘i Howard Webb bitta narsani aniq aytdi: hakamlar endi oldinga chiqishi kerak.
“Biz hakamlarni ko‘rgan narsasini jazolashga imkon qadar ishonchli bo‘lishga undayapmiz, — deydi u. — Ogohlantirishlar kamroq, jazolanadigan harakatlar ko‘proq bo‘ladi. Agar vaqt o‘tib, penaltilar soni kamayadigan bo‘lsa, bu bizning chekinishimiz emas, futbolchilarning o‘zini tutishi o‘zgarganidan dalolat berishi kerak.”
Jahon chempionatidan saboq, ammo inglizcha talqin
Jahon chempionatida burchak zarbalari paytida bo‘g‘izlash va kurashish ancha kamaygani kuzatildi. Darvozabonlar yanada ko‘proq himoya qilindi. Premier League esa shu yo‘lni oxirigacha ko‘chirib olmaydi. Darvozabon to‘pga o‘ynamayotgan paytda yengil zarbalar tufayli gol bekor qilinmaydi. O‘yin jismoniyligidan voz kechish niyat yo‘q.
“Kontakt o‘yin tarkibida qoladi, biz baribir yuqori chegarani saqlaymiz”, — deya tushuntiradi Webb.
Ammo bir narsa aniq: darvozabonning qo‘l harakati cheklansa — masalan, Arsenal darvozaboni David Raya West Hamga qarshi o‘yinda bo‘lgani kabi — bu hanuz qoida buzilishi sifatida baholanadi.
Yozning har birida Angliyadagi hakamlar tashkiloti, endi Pro Ref deb ataladigan tuzilma, har bir klub bazasiga borib, futbolchilarga yangi talqinlarni tushuntiradi. Video, bahs, misollar. Ba’zi jamoalarda futbolchilar faol savol beradi, ayrim joylarda esa kimdir orqa qatorda ko‘zini yumib qolishi ham mumkin.
Bu safar ularga ikki aniq epizod ko‘rsatildi: o‘tgan mavsumda penalti bo‘lmagan, lekin endi beriladigan holatlar. Birinchisi — Brentford futbolchisi Keane Lewis-Potterning West Ham o‘yinchisi Tomas Soucekni to‘pdan uzoqda kurashib, yerga olib tashlagani. Ikkinchisi — Sunderland himoyachisi Luke O'Nienning Leeds United futbolchisi Pascal Struijkni bo‘ynidan quchoqlab, pastga tortgani.
Yangi talqin bo‘yicha ikkalasi ham “maydonga aloqasi yo‘q ushlash” sifatida penalti.
Webb futbolchilarning fikri bo‘linadigan “kulrang zona”ni ham misol bilan ochib berdi. Crystal Palace himoyachisi Marc Guehi Bournemouth futbolchisi Bafode Diakite tomonidan tortib yiqitilgan, hakam penalti belgilagan. Zalda fikr ikkiga bo‘lindi: kimdir Guehi kontaktni o‘zi izlaganini aytdi, boshqalar esa bu aniq ushlash deb bildi.
“Bir futbolchi: agar penalti qo‘yilmasa, VAR aralashishini kutaman, deydi. Boshqa yarmi esa allaqachon bu yerda penalti ko‘rmayapti va VAR aralashuvi uni yanada g‘azablantiradi”, — deydi Webb.
Uning fikricha, Guehi epizodida maydondagi penalti qarori qabul qilinishi mumkin, lekin bu VAR uchun aralashish darajasida emas. Bu hakamlar va VAR o‘rtasidagi nozik muvozanatni ko‘rsatadi.
Hakamlar oldindan tayyor bo‘ladi, lekin yorliq qo‘ymaydi
Pro Ref yillar davomida har bir hakam brigadasiga o‘yinoldi tahlil hujjatlarini yetkazib keladi. Maqsad — qarorlarni oldindan belgilash emas, balki potentsial muammolarni oldindan ko‘ra bilish.
“Bizda juda malakali tahlilchilar bor. Ular o‘yindan oldin katta hajmdagi ishni bajarib, hakamlarga jamoa qanday joylashishi, nimalar kutish mumkinligi haqida ma’lumot beradi, — deydi Webb. — Bu hakamning to‘g‘ri vaqtda to‘g‘ri joyga qarash ehtimolini oshiradi.”
Gap faqat “bu futbolchi sho‘ng‘uvchi, demak har yiqilganda aldamoqda” degan yorliq haqida emas. Webbning ta’kidlashicha, ochiq fikr zarur, ammo oldindan ma’lumotga ega bo‘lish — foydali qurol.
Standart vaziyatlarda esa bu alohida ahamiyat kasb etadi. Jamoa qanday burchak zarbalari ishlatadi? Kim kimni bloklaydi? Hakam qayerda turishi kerak? Pozitsiyani to‘g‘ri tanlash ko‘pincha to‘qnashuvni oldindan ko‘rish demakdir.
Raqamlar yolg‘on gapirmaydi: set-pislar bo‘yicha rekord
O‘tgan mavsum Premier League tarixidagi eng “standartboy” mavsumlardan biri bo‘ldi. Penaltisiz va to‘g‘ridan-to‘g‘ri jarima zarbalari hisobga olinmaganda, 269 ta gol aynan standart vaziyatlardan kiritildi. Bu umumiy gollarning 25,7 foizi — Yevropaning top ligalarida eng yuqori ko‘rsatkich.
Italiya Serie A 22,3 foiz bilan eng yaqin ta’qibchi bo‘ldi. Jahon chempionatida bu ko‘rsatkich 17,5 foizni tashkil etdi va faqat Fransiya Ligue 1 darajasidan yuqori bo‘ldi. Demak, qoidalarni qat’iyroq talqin qilish — set-pis samaradorligini pasaytirishi mumkinligi allaqachon isbotlangan.
Webb ham shunga ishora qiladi: agar hakamlar kuchliroq pozitsiya olsa, futbolchilar taktikasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi.
“Agar biz qoida buzilishini jazolay boshlasak, futbolchilar taktikasini moslashtiradi, — deydi u. — Shunda bu kabi vaziyatlar soni tabiiy ravishda kamayadi. Ammo agar o‘yin taktikasi hakamlikni haddan tashqari murakkablashtirsa, kelajakda yanada keskinroq yondashuvlar haqida o‘ylashga to‘g‘ri kelishi mumkinligi ham gap-so‘z bo‘layapti.”
Arsenalning quroli, Liverpoolning og‘riqli nuqtasi
Arsenal o‘tgan mavsum standart vaziyatlar bo‘yicha mutlaq “qirol” bo‘ldi: 25 ta gol. Faqat hujumda emas — mudofaada ham. Standartlardan atigi yettita gol o‘tkazib, ligadagi eng yaxshi ko‘rsatkichni qayd etdi.
Bu faqat chiroyli ishlangan kombinatsiyalar emas edi. Ba’zan jismoniy kurash, joy uchun kurashish, raqibni to‘xtatish ham bo‘ldi. Endi esa shu chegaraning qayerda tugashi hakamlar qo‘lida.
Manchester United 21 ta standart gol bilan ikkinchi bo‘ldi. Tottenham Hotspur esa umuman omadsiz mavsumiga qaramay, 19 ta bunday gol urdi. Boshqa tomonda esa mudofaada qiynalganlar turibdi. Liverpool set-pisdan 19 ta gol o‘tkazib, ligada antirekord o‘rnatdi. Chelsea va Newcastle esa 17 tadan gol o‘tkazib, yaqin orqada turibdi.
Yangi talqin kimga ko‘proq foyda keltiradi? Taktik standartlardan ustalik bilan foydalanadiganlarga, yoki aynan shu vaziyatlarda qiynalganlarga? Liverpool singari jamoalar uchun bu yangi imkoniyat bo‘lishi mumkin. Agar hakamlar raqibning ushlash va tortishlarini tezroq jazolasa, himoya chizig‘i o‘zini xavfsizroq his qiladi.
Qisqa muddatli kampaniya yoki haqiqiy burilishmi?
Har bir yangi tashabbus singari, bu ham shubha bilan kutib olinadi. Eng katta xavf — eski ssenariy: bir necha hafta qat’iy talqin, o‘n bir metrliklar sonining oshishi, murabbiylarning noroziligi, so‘ng esa sekin-asta “avvalgi holat”ga qaytish.
Bu safar vazifa aniq: jarima maydonidagi eng yomon ushlash va bo‘g‘izlashlarni yo‘qotish, lekin futbolning jismoniy ruhini o‘ldirmaslik. Nozik, ammo zarur muvozanat.
Hakamlar endi birinchi turlardanoq chiziqni aniq chizib bera oladimi? Futbolchilar o‘z odatlarini tezda o‘zgartiradimi? Yoki burchak zarbasi yana eski odatdagi “kurash maydoni”ga aylanadimi?
Javobni yangi mavsum beradi. Jarima maydonidagi har bir kurash, har bir ushlash, har bir yiqilish endi biroz boshqacha ko‘z bilan ko‘riladi. Hakamlar ham, himoyachilar ham endi tanlov oldida turibdi.
