Shotlandlar va futbol: Yevropaning yangi chempionati

Boston ko‘chalarida duduk sadolari yangraydi. Kilt kiygan shotlandlar shahar bo‘ylab saf tortib boradi, stadionda esa Tartan Army xuddi o‘z uyidagidek baqiradi. Haiti ustidan qozonilgan g‘alaba – 36 yildan keyingi ilk Jahon chempionati yutug‘i – bu safarning faqat boshlanishi bo‘ldi.

Keyin ular beysbolga yo‘l oldi. Boston Red Sox uy o‘yini bir zumda Jahon chempionati shouiga aylandi. Tribunada qizil, tizzagacha cho‘zilgan paypoqlar, qo‘shiq, raqs. Mahalliy muxlislar esa o‘z sportining murakkab qoidalarini Yevropadan kelgan mehmonlarga sabr bilan tushuntirib berdi. Internetda tarqalgan bir lavhada amerikalik muxlis ko‘z yoshini yashira olmay, shotlandlarga “hayotimdagi eng zo‘r vaqt uchun” minnatdorlik bildiradi.

Endi navbat Miamiga. “Shotland bosqini”ni kutayotgan shaharlar ro‘yxatiga yana biri qo‘shildi. Norveg va niderland muxlislari ham boradigan joyida shunday iz qoldiradi. “United by football” shiori ular uchun reklama emas, kundalik hayot.

Shotlandlar va nemislar o‘rtasidagi ko‘prik

Euro 2024 turniri direktori sifatida men ham shotlandlar bilan o‘zimcha tanishdim. Ular nemislarning yuragini ko‘p o‘tmay zabt etdi. Bu bir necha kunlik turnir emas, do‘stlikka aylangan aloqalar edi. Buni o‘z uy klubim FT Gern misolida ko‘rdim. Qizim hozirgacha bir shotland muxlisi bergan nishonni esdalik sifatida asrab yuribdi.

Yillar davomida mendan yirik sport musobaqalarining ma’nosi haqida so‘rashganida, xayolim darhol 2006 yilgi Jahon chempionatiga qaytardi. O‘sha payt javob oddiy edi: bu mening futbolchilik faoliyatimdagi eng muhim voqea, chunki mamlakatim uchun o‘ynadim va Germaniya dunyoga o‘zini yangicha, ochiq qiyofada ko‘rsatdi. Lekin oradan vaqt o‘tib, shotlandlar bilan uchrashuvlardan so‘ng bir narsani kech angladim: asl bosh rolni mezbonlar emas, mehmonlar ijro etar ekan.

Shu ma’noda Shotlandiyaning hozirgi Jahon chempionatida ishtiroki – chinakam omad. Avvalgi 32 jamoali formatda ular 1998 yildan beri yo‘q edi. Endi esa 48 jamoali tizim ularni qayta sahnaga qaytardi. Bu o‘zgarish atrofida tanqidlar ko‘p, lekin shotlandlarning o‘ziyoq kengaytirilgan formatga kuchli dalil bo‘lib turibdi.

Yevropa xavotiri va qolgan dunyoning ovozi

Yangi tizim sifatsizlanish olib kelayotgani haqida gaplar tinmaydi. Yaqinda Aleksander Ceferin ham shunday fikr bildirdi. 13 ta Yevropadan tashqari mamlakat, jumladan 2022 yilgi yarim finalchi Marokash, bunga javoban ochiq xat yozdi.

Uefa rahbarining bayonoti bir narsani ochiq ko‘rsatdi: Yevropa manfaatlari qolgan dunyo istaklari bilan to‘liq mos kelmaydi. Qit’a asta-sekin boshqalar yetib kelayotganini sezmoqda va o‘z ustunligidan qo‘rqmoqda. Fifa esa rasmiy missiyasiga ko‘ra futbolni hamma yerda rivojlantirishi kerak. Bunga faqat ishtirok orqali erishiladi. Sifatdagi tafovutlar – bu yo‘ldagi tabiiy narx.

Tarix bunga guvoh. Dastlabki sakkizta Jahon chempionati final bosqichida atigi bitta afrikalik ishtirokchi bo‘lgan – 1934 yilda Misr. 1966 yilda esa mustamlakachilikdan qutulayotgan Afrika mamlakatlari Angliyadagi chempionatni boykot qildi, chunki Fifa ularga bevosita yo‘llanma kafolatlamadi.

Bugun esa manzara butunlay boshqacha. Futbol dunyo mamlakatlarining yarmidan ko‘pida eng ommabop sportga aylangan, shuhrati esa tobora oshib bormoqda. Hozirgi Jahon chempionati ham turli qit’alardan chiqqan qahramonlik hikoyalarini yozmoqda. DR Congo Cristiano Ronaldo boshchiligidagi Portugaliyaga qarshi durangni ushlab qoldi. Debyutant Cape Verde esa Yevropa chempioni Ispaniya va sobiq Jahon chempioni Uruguay bilan bir xil natijaga erishdi.

Markaziy Osiyodan ilk bor jamoa qatnashyapti. Uzbekistan bosh murabbiyi Fabio Cannavaro – 2006 yilgi Jahon chempioni va o‘sha yili Fifa tomonidan dunyoning eng yaxshi futbolchisi deb topilgan himoyachi – Kolumbiyaga qarshi kiritilgan g‘alabali bo‘lmasa-da, muhim golni nishonlayotganida Abbosbek Fayzullaev bilan quchoqlashib sevindi. Bu kadrlar futbolning geografiyasi qanchalik kengayganini yaqqol ko‘rsatdi.

Yulduzlar va kutilmagan qahramonlar

Dastlabki haftalarda Lionel Messi, Kylian Mbappé, Harry Kane va Erling Haaland turnir vitrinasi bilan pastki qatordagi jamoalar o‘rtasida bo‘lishib turibdi. Ularning yonida “kichik” jamoalar ham o‘z sahnasini topdi. Tez orada sahna yana to‘liq superyulduzlarga o‘tadi, lekin hozircha bu tenglik – yangi formatning eng yorqin yutug‘i.

32 jamoali pley-off bosqichi tufayli guruh bosqichi tobora kubok tizimidagi ilk davrni eslatmoqda. Katta kuboklarda hech bir an’anaparast bu bosqichni bekor qilishni xohlamaydi, lekin Jahon chempionatida bunday “yumshoq kirish” hammani ham xursand qilmayapti.

Shunga qaramay, Fifa bir qator qarorlari bilan to‘g‘ri yo‘lni topgandek. Ularni faqat “pul ortidan quvmoqda” deb ayblash oson, lekin iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish – zarurat. Har bir qishloq klubi biladi: musobaqa o‘tkazmasdan daromad bo‘lmaydi.

Tanqid bo‘lsa, aniq manzilga borishi kerak. Masalan, chiptalar masalasi. Fifa haqiqiy talab bo‘yicha ochiq raqam bermayotgani, bundan esa tushumni oshirish uchun foydalanayotgani aytilmoqda. Bu savollar jiddiy. Meni yana bir takrorlanadigan g‘oya – Jahon chempionatini har ikki yilda bir o‘tkazish taklifi – bezovta qiladi. Bunday turnir tayyorgarlik va keyingi bosqichni talab qiladi, shundagina u mezbon mamlakat va butun futbol uchun uzoq muddatli iz qoldira oladi.

Siquv ostidagi futbolchilar va sotilayotgan mundial

Shishirilgan Club World Cup allaqachon haddan ziyod zich bo‘lgan taqvimni yanada siqib qo‘ydi. Bir necha haftaga cho‘ziladigan, ba’zan ekstremal issiqda o‘tadigan qo‘shimcha turnir – bu futbolchilar tanasiga qo‘shimcha yuk. Savol o‘tkir: yana nechta musobaqa va uchrashuvni professional futbolchi ko‘tara oladi?

Eng tashvishlisi – Gianni Infantino va Donald Trump kabi kuchli siyosiy figuralar o‘rtasidagi yaqin aloqalar. Jahon chempionati tobora ko‘proq savdo ob’ektiga aylanmoqda. Bu esa futbolning ishonchliligini yemiradi. Muxlislar o‘zini noqulay his qila boshladi, Fifa bilan turnirning o‘zini bir-biridan ajratish tobora mushkul bo‘lib bormoqda.

Futbol qoidaga asoslangan va hamma uchun tushunarli. Bir oy davomida dunyo e’tiborini shunchalik darajada o‘ziga tortadigan boshqa tadbir yo‘q. Shu bois bu o‘yin insoniyat uchun birga yashash qoidalarini “muzokara qilish”ga mos maydon. Lekin ayni paytda futbolni o‘z manfaatlari, ko‘pincha shubhali kun tartibi bo‘lgan kuchlar ham o‘z tomoniga tortyapti.

Bunga qarshi tura oladigan yagona yo‘l – kuchli Yevropa va kuchli Uefa. Ceferinning Euro 2028 uchun arzon chipta narxlarini e’lon qilgani shu ma’noda to‘g‘ri qadam. U mehmonxona va sayohat xarajatlarini ham nazorat ostida ushlashni xohlaydi. Futbol faqat elita zavqi bo‘lib qolmasligi shart.

Va eng asosiysi – ruh. “Die Welt zu Gast bei Freunden” – “Dunyo do‘stlar mehmoni” shiori 2006 yilgi Jahon chempionatini belgilagan edi. Men xuddi shunday kayfiyatni Janubiy Afrika va Braziliyada o‘tkazilgan chempionatlarda ham his qilganman. Kelajakdagi har bir mundial ham shunday bo‘lishi kerak. Savol endi bitta: futbol o‘zini sotib yubormasdan turib, bu ruhni yana qaytarib ola oladimi?