Uefa va Fifa o'rtasidagi mojaro: futbol kelajagi savdoga qo'yilmoqda
Uefa tarkibidagi 55ta milliy assotsiatsiya haftaning oxirida favqulodda yig‘ilish o‘tkazadi. Kun tartibida bitta savol: Fifa’ning eng yirik musobaqalarida ulush sotish rejasiga qanday javob berish kerak?
Gap shunchaki tijorat g‘oyasi haqida emas. Bu – futbol boshqaruvi markazida kuch muvozanatini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan siyosiy zarba.
Fifa yangi “kompaniya” qurmoqchi
Fifa o‘zining asosiy turnirlarini – erkaklar va ayollar Jahon chempionati, Club World Cup va boshqa yirik musobaqalarni – alohida tijorat sho‘’ba korxonasi orqali boshqarishni rejalashtirmoqda. Shu yangi tuzilma aksiyalarini tashqi investorlar sotib olishi mumkin bo‘ladi.
Rasmiy izoh bitta: ko‘proq daromad, ko‘proq rivojlanish, butun dunyo bo‘ylab assotsiatsiyalarga ko‘proq pul. Raqamlar ham yomon emas – global rivojlanish dasturlarini 10 milliard dollargacha kengaytirish, 211 a’zoning har biriga bir martalik 20 million dollargacha kapital olish imkoniyati.
Ammo savol boshqacha: bu pul evaziga qanchalik nazorat topshiriladi?
“Chiziqdan o‘tildi”: Uefa erta zarba berdi
Odatda yirik tashkilotlar bir-birini omma oldida bunday keskin tanqid qilmaydi. Bu safar boshqacha bo‘ldi. Uefa Fifa rejalari hatto rasmiy e’lon qilinishidan oldin, Financial Times va The Times xabarlariga tayanib, keskin bayonot berdi va bu g‘oyalar “chiziqdan o‘tganini” aytdi.
Angliya Futbol assotsiatsiyasi ham o‘zini chetda qoldirilgan deb his qildi. Ularning aytishicha, Fifa bu takliflarni Uefa bayonotidan ko‘p o‘tmay e’lon qilgan, lekin oldindan maslahatlashmagan.
Shu fon ostida o‘tkaziladigan onlayn yig‘ilish faqat fikr almashish maydoni bo‘lib qolmaydi. Harakat rejasi, ehtimol, bosim strategiyasi va eng keskin variant – boykot masalasi ham stol ustiga qo‘yilishi kutilmoqda.
Yevropa kuchi: raqamlar o‘zi gapiradi
Uefa Fifa tarkibidagi 211 mamlakatning atigi chorak qismini tashkil qilishi mumkin. Lekin bu chorak – futbol tarixidagi eng kuchli blok.
Yozgi Jahon chempionatida chorak finalga chiqqan sakkiz jamoaning oltitasi Yevropadan bo‘ldi, chempion – Spain. 2022 va 2018 yillardagi mundiallarda ham chorak finalchilarning besh va oltitasi Yevropa vakillari edi.
Shu sabab Uefa bitta haqiqatni juda yaxshi biladi: u ishtirok etmagan har qanday Fifa musobaqasining tijoriy qiymati keskin tushadi. Televizion huquqlar, homiylik shartnomalari, global qiziqish – bularning barchasi Yevropa klublari va terma jamoalarining ishtirokiga bevosita bog‘liq.
Kalendar allaqachon “portlash” yoqasida
Fifa o‘zini oqlash uchun bir narsani takrorlaydi: “o‘yinni butun dunyoda o‘stirish kerak”. Buning ortida esa yana bir xavotirli ssenariy ko‘rinib turibdi – yirik musobaqalar soni va hajmini oshirish.
Jahon chempionatlari tez-tez o‘tkazilishi, ishtirokchilar soni kengayishi, Club World Cup kattalashishi mumkinligi haqida xavotirlar kuchaymoqda. Bu esa allaqachon haddidan tashqari siqilgan futbol kalendariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarba.
Yevropa klublar musobaqalari kengaydi, milliy chempionatlar jadvali tig‘izlashdi. Endi esa yana bir necha yirik turnir qo‘shilsa, futbolchilar salomatligi, sport sifati va butun tizimning barqarorligi savol ostida qoladi.
Angliya futbol doirasidagi yuqori lavozimli manba BBC Sport’ga bu rejani o‘yin tarixidagi eng katta tahdidlardan biri, hatto 2021 yilda ikki kun ichida qulagan European Super League bilan teng xavf sifatida baholagan.
Farqi shundaki, Fifa xuddi o‘sha Super League loyihasiday tez orada ortga chekinadi, degan fikr hozircha juda haqiqatga o‘xshamaydi.
Eski chandiqlar yana ochilmoqda
Bu mojaro – Fifa va Uefa o‘rtasidagi murakkab munosabatlarning navbatdagi keskin bosqichi. 2021 yilda Arsene Wenger tashabbusi bilan Jahon chempionatini har ikki yilda o‘tkazish g‘oyasi paydo bo‘lganda ham Yevropa keskin qarshi chiqqan edi.
O‘sha paytdan beri ishonch darajasi pasayib bormoqda. Uefa prezidenti Aleksander Ceferin bu oy boshida Jahon chempionati finalini boykot qildi. Bu – shunchaki norozilik emas, balki siyosiy signal edi.
Uning qaroriga bir nechta omillar ta’sir qilgani aytiladi. Shular orasida eng ko‘p bahs keltirgani – USA prezidenti Donald Trump aralashuvi bilan USA hujumchisi Folarin Balogun’ning bir o‘yinlik diskvalifikatsiyasi shartli jazoga aylantirilishi va natijada u Belgium’ga qarshi 1/8 final uchrashuvida maydonga tushgan holat bo‘ldi. Futbol siyosatdan ajratilgan, degan shior fonida bu voqea Yevropada ayniqsa yomon qabul qilindi.
Endi kim yon bosadi?
Endi esa tortishuv markazida pul, nazorat va futbolning o‘zi turibdi. Fifa 10 milliard dollarlik rivojlanish va’da qilmoqda, har bir assotsiatsiyaga 20 million dollargacha mablag‘ taklif etmoqda. Kambag‘alroq federatsiyalar uchun bu raqamlar juda jozibali.
Ammo Uefa uchun savol boshqacha: bu pul evaziga Jahon chempionatining ruhini, musobaqalarning mustaqilligini va futbol kalendarining oxirgi himoya chizig‘ini boy berishadimi?
Favqulodda yig‘ilish ekranda, virtual formatda o‘tadi. Lekin uning natijalari real maydonlarda, haqiqiy stadionlarda seziladi.
Fifa o‘z yo‘lidan qaytmaydigan bo‘lsa, Yevropa qanchaga qadar qarshilik ko‘rsatadi – va eng muhimi, bunga butun futbol olami tayyormi?
