Xudo qo‘li: 17 yoshli muxlisning tarixga aylangan golni ko‘rgan kuni
Men u yerda bo‘lishim kerak emasdi.
17 yosh edim. Futbolga qiziqmasdim, stadion deganini ko‘rmaganman. Lekin o‘sha tushdan keyin, Mexiko shahri bo‘ylab yo‘lga chiqqanimizda, Azteca Stadium darvozasidan kirib borar ekanman, Argentina va England o‘rtasidagi Jahon chempionati chorak finaliga kelayotganimni bilardim. Qanchalik ulkan voqeaga guvoh bo‘layotganimni esa yillar o‘tibgina angladim.
Tongda hech qanday reja yo‘q edi. Telefon jiringladi. Otamning tanishi ikki chiptasini ishlata olmay qolibdi. Onam va men bormoqchimizmi, deb so‘rashdi.
Otam ikkilanib qoldi. Falkland urushi tugaganiga hali besh yil ham bo‘lgani yo‘q, argentinalik va ingliz muxlislar o‘rtasida taranglik bo‘lishidan xavotir olardi. “Malikalaring”ni shunday o‘yinga yuborishdan cho‘chidi.
Onam esa bir soniya ham o‘ylamadi. Axir bu Jahon chempionati edi. Bir umrda bir marta nasib etadigan imkoniyat. Qizini bundan mahrum qilmoqchi emasdi.
Azteca sari yo‘l va bayramga o‘xshagan safar
Stadion sari yo‘lga chiqqanimiz zahoti hayajon boshlandi. Shaharni kesib o‘tar ekanmiz, mashina oynalaridan bayroqlar hilpirar, chorrahalarda begonalar bir-biriga hayqirib, shiorlar aytardi.
Men ham qo‘shildim, albatta. “Viva México!” deb baqirardim, garchi terma jamoamiz allaqachon musobaqadan chiqib ketgan bo‘lsa ham. Menga futbolning o‘zi emas, shu lahzaning bir bo‘lagi bo‘lish muhimroq edi.
O‘yinga bayramga ketayotgandek tayyorlandim. Yaxshilab kiyinib oldim, bo‘yanishni ham oshirib yubordim. Ko‘zimga, stadion afsonaviy futbolchilardan ko‘ra “chiroyli chet ellik yigitlar”ga to‘la bo‘lib tuyulardi. Onam bir qarab qo‘ydi, qoshini ko‘tardi, lekin hech narsa demadi.
Azteca ichiga kirganimizda hammasi birdaniga ustimga yopirilib kelgandek bo‘ldi. Shovqin, ranglar, go‘yo butun dunyo shu yerga jam bo‘lgandek hissiyot. Atrofimizda turli mamlakatlardan kelgan muxlislar – qo‘shiq aytaydi, kuladi, kostyumlarda, yuzlari rang-barang bo‘yoqlarga bo‘yalgan. O‘yindan ko‘ra, ana shu olomonga singib ketganim, shu to‘lqinning ichida ekanim meni hayratga solardi.
“La ola”, beparvo qiz va kutilmagan bahs
Hakam hushtagi chalindi, o‘yin boshlandi. Maydonda nima bo‘layotganini esa uncha kuzatmasdim. Men “la ola” – stadion bo‘ylab aylanib yuradigan mexanik to‘lqinga qo‘shilib, o‘rnimdan turib o‘tirish bilan ovora edim. Futbol uzoqda, ikkinchi planda edi.
Birdan hamma o‘rnidan sapchib turdi.
Avvaliga quvonch, keyin esa chalkashlik. Turli tomondan ko‘tarilgan baqiriq, bahs, g‘azab, kulgi – hammasi bir-biriga qorishib ketdi.
O‘sha lahza keyingi o‘n yilliklar davomida tilga olinadigan voqeaga aylandi.
To‘p England jarima maydoni ustida havoda edi. Argentina yulduzi Diego Maradona sakrab, darvozabon Peter Shilton bilan havodagi kurashga kirdi. Shilton to‘pni musht bilan qaytarmoqchi bo‘ldi, lekin to‘p Maradona orqali darvoza chizig‘idan o‘tib ketdi.
Ko‘pchilikka u boshi bilan urib gol kiritgandek tuyuldi. O‘sha payt men uchun hammasi o‘zgardi. Endi birdaniga futbolning o‘zi muhim bo‘lib qoldi.
Atrofimdagi odamlar golning to‘g‘riligini savol ostiga ola boshladi: to‘pni bosh bilan kiritdimi yoki… qo‘li bilan surib yubordimi? England sektoridan g‘azabli noroziliklar aniq eshitilardi.
Yonimdagi erkakka, biroz hayron bo‘lib, yuzlandim: “Porque tanto alboroto?” – nima bo‘ldi, nega bunchalik shovqin? U Maradona to‘pni qo‘li bilan darvozaga urganini, hakam esa buni ko‘rmay, golni hisobga olganini aytdi.
Hayron edim. O‘sha onda bu lahza sport tarixidagi eng ko‘p muhokama qilingan epizodlardan biriga aylanishini xayolimga ham keltirmadim.
Keyin bu butun dunyoga “Mano de Dios” – “Xudo qo‘li” nomi bilan tanildi. Maradonaning o‘zi: “Biroz boshim bilan, biroz Xudoning qo‘li bilan urilgan gol”, degan iborasi bilan uni abadiylashtirdi.
Ikkinchi gol: stadion jim bo‘lib, keyin portlagan lahza
Tribunadagi bahslar shu qadar qizib ketdiki, atigi to‘rt daqiqa o‘tgach, Maradonaning ikkinchi goli boshlanayotganini deyarli payqamay qoldik.
Haqiqat shuki, o‘sha kunni eslaganimda, birinchi bo‘lib “Xudo qo‘li” ko‘z oldimga kelmaydi. Meni larzaga solgani – aynan ikkinchi gol.
Bu safar hammasi boshqacha edi. Maradona o‘z maydon yarmida to‘pni qabul qilib, ikki ingliz futbolchisidan pirueta bilan qutulib chiqdi. Keyin u maydon bo‘ylab oldinga qarab chopdi. Bir qanotdan ikkinchisiga o‘tib, raqiblarni birma-bir aldab o‘tdi, jarima maydoniga kirib bordi va… zarba. To‘p to‘rda.
Stadion portlab ketgandek bo‘ldi.
Golga qadar esa, g‘alati tarzda, hamma jimib qolgan edi. Go‘yo yuz minglab odam bir vaqtning o‘zida nafasini ichiga yutib, faqat bitta futbolchining yugurishini kuzatgandek. Keyin esa portlash – qichqiriq, quvonch, hayrat.
O‘sha payt ichimdan: “Shuning uchun odamlar futbolni sevadi ekan. Endi tushundim”, deb o‘ylaganman.
Atrofga qaradim va birinchi golga qaraganda bu safar hammani – hatto yonimizdagi ayrim ingliz muxlislarini ham – golni olqishlayotganini ko‘rib hayratda qoldim. Bu safar bahs yo‘q edi. Bunday go‘zallikni inkor etib bo‘lmasdi.
O‘yin 2:1 hisobida Argentina foydasiga yakunlandi. Bu natija tarixga yozildi. Biz esa onam bilan stadiondan chiqib, mashinaga qarab yo‘l oldik.
Azteca – faqat stadion emas, shahar xotirasi
O‘sha paytda meni tark etmayotgan tuyg‘u – bu o‘yinning o‘zi emas, Azteca ichida bo‘lish hissi edi. Ulkan, ramziy, devorlari orasida butun Meksika tarixining bir bo‘lagi yashayotgandek tuyuladigan maskan.
Bu shunchaki stadion emasdi. U bizning umumiy xotiramizning bir qismi edi.
1985 yilgi zilziladan keyingi manzaralar hali ham yodimda edi. Mexiko shahri vayron bo‘lgan, butun mahallalar qulab tushgan, haftalar davomida havoda chang va yo‘qotish hidini sezib turardik. Shahar go‘yo nafasini ichiga yutib, jim turgandek edi.
Azteca o‘sha kunlarda boshpana bo‘lganini bilardim. U yerda hamma narsasidan ayrilgan oilalar vaqtincha uy topishgan, umid va tasalli izlashgan. Stadion ichida o‘tirib, bu haqda o‘ylash yuragimni g‘alati, jiddiy bir his bilan to‘ldirardi. Tashqariga chiqqanimizda esa u joy yana bayram, hayot, quvonch maydoniga aylanardi.
Onam bilan yonma-yon yurib, ko‘cha sotuvchilaridan tacos, chilli va lime sepilgan mevalar olib yerdik. O‘sha payt o‘zimizni meksikalik bo‘lib tug‘ilganimizdan cheksiz faxrlanardik. Sombrero, yorqin ranglar, barcha stereotiplarni quchoq ochib qabul qilganimizni, ularni hazil va g‘urur bilan kiyganimizni kulib muhokama qilardik. Mezbon sifatida dunyoga iliqlik, kulgi va saxovat ko‘rsatayotganimizni his qilardik.
Jahon chempionati ramzi – sombrero kiygan chilli qalampir – o‘sha ruhni mukammal ifodalayotgandek tuyulardi: dadil, sho‘x va butunlay bizniki.
“Xudo qo‘li”dan keyingi yillar
Yillar o‘tdi. Men asta-sekin tushundim: o‘sha kuni chinakam sehrli lahzaga guvoh bo‘lganman. Futbolning o‘zi men uchun hech qachon doimiy ehtirosga aylanmadi, o‘sha o‘yinda meni stadiondan stadionga ergashtiradigan muxlis qilgani yo‘q. Lekin o‘sha bir kun, o‘sha bir necha daqiqa – yuragimda qoldi.
Ha, birinchi gol bahsli edi. Atrofimdagi ingliz muxlislari o‘sha payt g‘azabdan yonib ketayotgandi. Keyingi o‘n yilliklar davomida Englandda ham, dunyoning boshqa burchaklarida ham bu gol haqida qayta-qayta gapirildi, bahslar to‘xtamadi.
Keyinchalik Argentina’da yashab, ishlaganimda, “Xudo qo‘li” deyarli har doim suhbatlarda tilga olinardi. Argentinalik do‘stlarim ingliz hamkasblarim bilan gaplashganda bu mavzuni hech qachon o‘tkazib yubormasdi. Ular uchun bu – futbol tarixidagi eng shafqatsiz hazil, eng shirin qasos, eng mag‘rur lahzalardan biri edi.
Men esa ichimdan bilardim: o‘sha kuni Azteca tribunalarida o‘tirgan, hali futbol nima ekanini endigina anglayotgan 17 yoshli qiz ham bu hikoyaning bir bo‘lagiga aylangan edi. Maradona sakragan, qo‘lini cho‘zgan, keyin esa maydon bo‘ylab raqsga tushgandek yugurgan lahza – nafaqat ularning, balki mening ham xotiramda o‘chmas iz qoldirdi.
Tarixni o‘zgartirgan o‘sha ikki zarbani ko‘rgan ko‘zlar bugun ham Azteca shovqinini eshitadi. Savol esa hanuz ochiq: o‘sha kuni ko‘proq narsa nimaga tegishli edi – Maradona iste’dodigami, yo‘qsa Meksika osmida jim turib qarab turgan “Xudo qo‘li”gami?
