Yevropa futbolidagi o‘zgarishlar: Champions League va yangi formatlar

1987 yil 16 sentyabr, Madrid. Diego Maradona boshchiligidagi Napoli, o‘sha payt Yevropa kubogining eng xavfli raqiblaridan biri sanalardi, lekin La Quinta del Buitre avlodining Real Madridiga qarshi safar o‘yini ularning ertakini juda erta tugatdi. Birinchi bosqich, birinchi o‘yin – va allaqachon chayqalgan taxtlar.

Real Madrid o‘sha kecha Bernabéuda 2:0 hisobida g‘alaba qozondi. Javob uchrashuvi San Paolo stadionida 1:1 bilan yakunlandi. Hisob oddiy, xulosasi og‘ir: I Partenopei turnirdan deyarli kelgan zahoti uchib chiqdi. Maradona, Napoli, Yevropa – hammasi birdaniga uzilib qolgan hikoya.

Bu mag‘lubiyat faqat neapolliklarning alamiga aylanib qolmadi. U Italiya futbolidagi eng qudratli figuradan birini ham junbushga keltirdi. Silvio Berlusconi bunday manzarani tomosha qilib o‘tirishga ko‘nikadigan odam emasdi. Uning ko‘z o‘ngida nafaqat favoritlardan birining erta ketishi, balki o‘zi egalik qilgan AC Milan uchun ham xuddi shunday xavf ko‘rinib turardi.

Shu yerda g‘oya tug‘ildi. U oddiy ligalar, oddiy saralashlar bilan cheklanmaydigan, faqat yirik klub va yirik daromadlar atrofida aylanadigan yangi Yevropa sahnasini o‘ylab topdi. Yevropa super ligasi konsepsiyasi aynan shunday qo‘rquv va ochko‘zlik aralashgan nuqtada paydo bo‘ldi. Loyihaning o‘zi amalga oshmadi, lekin uning soyasi bosim bo‘lib turdi.

Uefa bunday bosimga uzoq chiday olmadi. Oradan besh yil o‘tib, Yevropa kubogi nomini almashtirdi va Champions League tug‘ildi. Rasmiy qarorlar, islohotlar, yangi brending – hammasi ortida bitta tamoyil yotardi: yirik klubni erta uyga jo‘natish xavfini imkon qadar kamaytirish.

Lekin bu ham yetmadi. Hech qachon yetmaydi. Avvaliga boy chempionatlar bir emas, ikki, keyin uch, keyin to‘rt vakil olib kiradigan bo‘ldi. Endi esa ba’zi mamlakatlar beshtagacha klubini Yevropaning eng katta sahnasiga chiqarishi mumkin. Sahna kengaydi, ammo asosiy rollar baribir bir xil qo‘llarda qoldi.

Keyingi qadam esa hamma narsani yanada ochiq-oydin ko‘rsatdi. Shveytsariya modeli deb atalgan yangi format – aslida Berlusconi mantig‘ining mantiqiy yakuni. Ko‘proq o‘yin. Ko‘proq daromad. Eng boy klublar o‘rtasida, xavf kamroq, dramatik tarzda turnirdan chiqib ketish ehtimoli esa tobora pasayib boradi. Bu endi klassik kubok emas, doimiy shou.

Bir paytlar qit’a miqyosidagi musobaqa g‘oyasini o‘ylab topgan Gabriel Hanot bugungi kunni ko‘rsa, ehtimol, achchiq ko‘z yosh to‘kkan bo‘lardi. U xayol qilgan romantik turnir o‘rnini tijorat gigantlari egalladi. Lekin qolganlar-chi? Biz-chi? Tanlov deyarli yo‘q: tizimni yoqtirish shart emas, tomosha qilish esa deyarli majburiy odatga aylangan.

Axir Real Madrid – Internazionale juftligini rad etish oson emas. Futbol o‘zining betakror jozibasiga o‘zi qurbon bo‘ldi. Bu to‘qnashuvni ko‘rishga sabablar yetarli: José Mourinho yana bir “oxirgi imkoniyat”ni qo‘lga kiritgan, u o‘zining eski sehrini qayta topgan-topmaganini ko‘rish istagi o‘ziyoq millionlab tomoshabinni ekran qarshisiga mixlaydi.

Bunga qo‘shimcha yana bir dramatik chiziq bor: Inter boshida endi uning sobiq shogirdi Cristian Chivu turibdi. U o‘sha klubda murabbiylik qilmoqda, Mourinho esa bir vaqtlar aynan shu jamoada ehtimol butun faoliyatidagi eng mukammal ishini bajargan. Endi ularning yo‘llari Yevropa sahnasida qayta kesishmoqda. Ustoz va shogird, eski xotiralar va yangi bosim.

Bu kecha faqat Madrid va Milan klublari atrofida aylanmaydi. Dortmund ham o‘z sahnasiga chiqadi. Westfalen maydonida, jo‘shqin tribuna ostida, e’tibor markazida esa atigi 18 yoshli yarim himoyachi – Konstantinos Karetsas. U mavsumni shunday yorqin boshladiki, endi har bir tegishi, har bir qarori alohida kuzatiladi. Uning jamoasi Villarreal bilan to‘qnash keladi, va bu o‘yin ham o‘ziga yarasha hikoyani va’da qilmoqda.

Yana bir tomonda Porto – Manchester City uchrashuvi bo‘yicha xabarlar kelib turadi. Jamoalarning nomi o‘ziyoq darajani ko‘rsatib turibdi: biri qit’a sahnasida tajribali mezbon, ikkinchisi esa so‘nggi yillarning eng mukammal tizimlaridan biriga ega gigant. Shu bilan bir paytda Lille – Real Betis o‘yini ham umumiy kartinaga o‘z rangini qo‘shadi. Har bir stadionda o‘ziga yarasha bosim, o‘ziga yarasha orzu.

Bularning barchasi nimani anglatadi? Qanchalik chuqur ma’no bor? Balki aniq javob yo‘qdir. Lekin millionlab ko‘zlar ekranga mixlangan, har bir pressing, har bir zarba, har bir qarorni tahlil qilishga tayyor turgan bir paytda, kontekstga bo‘lgan ehtiyoj ham ikkinchi planga tushib qoladi. Futbolning o‘zi yetarlicha kuchli bahona bo‘lib qoldi.

Bu orada, orqaroqda qolmagandek, League Cup ham o‘zcha hayot kechirmoqda. Kechki payt Angliyadagi stadionlarda ham chiroqlar yonadi, rotatsiya qilingan tarkiblar, o‘zini ko‘rsatishga urinayotgan yoshlar, tajribali futbolchilarning yana bir bor maydonga qaytishi – bularning bari umumiy futbol kechasini yanada zichlashtiradi.

Vaqt ham aniq: League Cup uchrashuvlari 19:45 va 20:00 BST atrofida boshlanadi, Champions League esa 20:00 BST da start oladi. Bir kechada shuncha sahna, shuncha hikoya.

Savol bitta: bu shovqin ichida futbol o‘z ruhini saqlab qola oladimi yoki endi hammasi faqat eng boylar uchun yozilgan ssenariymi? Bugungi kecha bunga javob bermaydi. Lekin u yana bir bor ko‘rsatadi – qanchalik norozilik bo‘lmasin, biz baribir ekran qarshisiga qaytaveramiz.