Anthony Taylor: Futboldagi yangi yo‘l va to‘xtash sabablari

Besh hafta avval Anthony Taylor futbol olamining markazida edi. Dallasdagi Ispaniya – Portugaliya o‘rtasidagi jahon chempionati nimchorak finali, shovqin-suronga to‘la stadion, millionlab tomoshabinlar. Hamma qarorlar – uning hushtagi bilan bog‘liq.

Bugun esa, 20 yildan beri ilk bor, yangi ingliz futbol mavsumi Taylor ishtirokisiz boshlanmoqda. Uning nomi tayinlangan hakamlar ro‘yxatida yo‘q. Butun umrini maydon o‘rtasida o‘tkazgan odam uchun bu keskin burilish.

Tashqaridan qaraganda hammasi juda keskin ko‘rinadi: eng yuqori darajadagi turnirdan – birdaniga yakuniy hushtagacha. Ammo Taylor uchun bu qaror birdan paydo bo‘lgan emas, asta-sekin yetilgan yakun bo‘lgan.

“Tanam va ongim o‘z yo‘liga yetdi”

47 yoshli hakam o‘tgan oy qisqa bayonot bilan iste’fosini e’lon qildi. 668 ta ingliz professional uchrashuvi, barcha yirik ichki kubok finallari, 163 ta xalqaro o‘yin – bu uning raqamlari. U buni “beqiyos imtiyoz, lekin bosim keskin, nazorat esa uzluksiz” deb yozdi.

Demak, bosim uni maydondan ketishga majbur qildimi?

“Bu ham bir qismi edi”, deydi u Leeds shahridagi advokati idorasida bo‘lgan suhbatda. U so‘zlarini tanlab gapiradi, lekin har bir jumlaning ortida yillar davomida yig‘ilgan charchoq sezilib turadi.

“Har qanday hakam sizga ‘bosim meni bezovta qilmaydi’ desa, u yolg‘on gapiradi. Bu – tabiiy insoniy reaksiya. Har bir darajada hakamlar bir narsani tushunishi kerak: biz qanday muammolarga duch kelamiz?”

U “xato qilishdan qo‘rquv”, “tashqi fikr”, “tomoshabinlar, murabbiylar, ota-onalar, media, hamkasblar”ni sanab o‘tadi. Hammasi birlashib, ichkarida shubha uyg‘otadi, ishonchni yemiradi. Keyin esa bu holat nazoratdan chiqishi, maydondagi har bir qarorga ta’sir qilishi mumkin.

Taylor yillar davomida o‘zini “chidamli” deb hisoblagan, bosimga qarshi o‘ziga xos immunitet yaratgan. Lekin bunday qalqon ham abadiy emas.

“Uzoq vaqt shu muhitda ishlaganingizda, bir pallada energiya pasaya boshlaydi. Bu motivatsiyaga, o‘ziga bo‘lgan ishonchga ta’sir qiladi. Har safar: ‘Yana borishim kerak, xato qilmasligim kerak, bu turnirga yetib borishim kerak, bu o‘yinni olishim kerak’, degan o‘y bilan yashaysiz. Bu juda real tuyg‘u.”

Keyin u bir jumlani aniq aytadi: “Iste’fo qarori – tanam va ongim o‘sha roldagi tabiiy yakuniga yetgani uchundir. Ular yangi yo‘lga tayyor.”

Jahon chempionatidagi ikkinchi ishtirokida uchta o‘yinni boshqargan Taylor turnir tugagachgina yakuniy qarorga kelgan. Uning uchun bu “mukammal vaqt” bo‘lib tuyulgan.

“Men qachon to‘xtashimni o‘zim belgilashni xohladim. Jahon chempionatidan yaxshiroq yakun bo‘lishi qiyin,” deydi u.

Mashg‘ulotlardagi og‘ir yozgi yig‘inlarni u sog‘ingan emas. Lekin “hayotimning katta bo‘lagidan uzoqlashayotganim”ni bilib, “ozgina qayg‘u” borligini tan oladi.

Oila, qurbonlik va Roma bilan bog‘liq oqshom

Taylor o‘tgan yili oilasi endi uning o‘yinlariga bormasligini aytgandi. Sabab – maydondagi qarorlari uchun stadionlarda eshitilgan haqoratlar. 2023 yilgi Europa League finalidan so‘ng Budapest aeroportida Roma muxlislari bilan yuzaga kelgan hodisa esa chiziqni kesib o‘tgan lahzalardan biri bo‘ldi.

“Yillar davomida oila va do‘stlaringiz siz qilayotgan ish uchun juda katta qurbonlik qiladi. Bu haqida o‘ylamaslikning iloji yo‘q,” deydi u.

“Oilaviy hayot orqa planga o‘tadi… bu, albatta, ortga chekinish qarorimdagi katta omillardan biri bo‘ldi.”

U bu qarorni faqat uy hayoti bilan izohlab qo‘ymaydi. Gap faqat uyda ko‘proq vaqt o‘tkazish emas, balki yuqori darajadagi hakamlik talab qiladigan ruhiy va jismoniy soliq haqida ketmoqda.

“Eng yuqori darajadagi hakamlarga qo‘yiladigan talablar va ularga bo‘lgan e’tibor ham bunga qo‘shiladi. Bu siz bularni yengolmayapsiz, degani emas. Lekin bir pallada tanangiz va ongiz shunday bosimlardan tanaffus qilishga muhtoj bo‘lib qoladi.”

Taylor yillar davomida ijtimoiy tarmoqlardan uzoqlashgan. Lekin bu ham to‘liq himoya bermaydi.

“Futbol bugun 24/7 yoritiladi. Har doim, har yerda o‘tgan haftadagi qaroringiz haqida kim nimadir deganini ko‘rish imkoniyati bor,” deydi u.

U muxlislar bilan uchrashuvlar har doim ham salbiy bo‘lmasligini aytadi. Lekin baribir o‘zini “yilning 10 oyi akvariumdagi baliq”dek his qilgan.

“O‘lchovdan chiqqan” tanqid va sobiq hamkasblar

Taylor nazarida bugungi futbol hakamlariga bo‘lgan e’tibor “o‘lchovdan chiqqan”. Ayniqsa, media orqali.

“Ko‘p hollarda odamlar nimanidir topib, uni tahlil qilishga urinadi – adolatli bo‘lsin, adolatsiz bo‘lsin. Bu katta qor uyumiga aylanadi,” deydi u.

Eng alam qiladigani – bu jarayonda sobiq hakamlarning ham faol ishtiroki.

“Ha, bu meni shaxsan ranjitadi. Chunki ko‘p hollarda bunda mutanosiblik bo‘lmaydi,” deydi u.

Uningcha, studiyadagi sobiq futbolchilar bo‘ladimi, hakamlar bo‘ladimi – “ob’ektiv tahlil” degan tushunchaning og‘irligi unutib qo‘yilgan.

“Agar hammasi bir tomonlama tanqid bo‘lsa, bu qo‘rquv, hurmatsizlik va uyat madaniyatini yaratadi.”

Bugungi futbol muhitida bitta savol doim ustun: “Qaror to‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?” Taylor esa o‘yinning o‘zi ko‘pincha “oq va qora” emas, balki o‘rtadagi kulrang maydon ekanini eslatadi.

“Futbolda ko‘p qarorlar sub’ektiv. Fikrga asoslanadi. Ammo hozir bu ko‘p hollarda qabul qilinmaydi.”

Shu sabab u media olamiga kirishga shoshilmaydi.

“Men hech qachon kimnidir tanqid qilish uchun efirga chiqishni istamagan bo‘lardim. Chunki kim nima uchun shunday qaror qabul qilganini juda yaxshi tushunaman,” deydi u.

“Noto‘g‘ri qaror bo‘lishi mumkin, albatta. Lekin odamlar ko‘pincha uning ortidagi sababni tushunishga urinmaydi. Men o‘z ko‘nikmalarim va ishtiyoqimni yillar davomida to‘plagan bilim va tajribamni boshqalarga yetkazishga yo‘naltirishni ma’qul ko‘raman.”

Chempionlar Ligasi finali – yagona armon

Taylor karerasiga nazar tashlab, bitta katta armonni yashirmaydi: u hech qachon Champions League finalini boshqarmadi. Barcha yirik ichki finallar, ikki jahon chempionati, yuzlab o‘yinlar – ammo Yevropaning eng katta kechasi unga nasib etmadi.

Shunga qaramay, Qatar va AQShdagi ikkinchi jahon chempionati tajribasidan rohatlanganini aytadi. Dallasdagi jazirama haqida gap ketganda, bitta so‘z bilan ta’riflaydi: “shafqatsiz”.

Shu turnirda yana bir mavzu tinmay muhokama qilindi: VAR.

VAR – adolat va mikroskop o‘rtasida

So‘nggi jahon chempionatida VAR qo‘llanishi yanada kengaydi, tizim qamrab oladigan vaziyatlar to‘rttaga ko‘paydi. Har bir yangi texnologik qadam – yangi bahslar demak.

“VARga oid har qanday narsa, agar u qarorlar aniqligini oshirsa, foydali,” deydi Taylor.

Lekin u bir chiziqni aniq chizadi: bu tizim “adolat hissini” yaratish uchun, “katta, yaqqol xatolar” uchun mo‘ljallangan. Ekran qarshisida “mikroskop ostidagi” cheksiz tekshiruvlar uchun emas.

“Agar biz mikroskopik bo‘lmaslikka, tekshiruvlarni cho‘zmaslikka e’tibor qilsak, faqat juda aniq xatolikni ko‘rsatuvchi dalillarga tayanib aralashsak, odamlar bu jarayonga ko‘proq ishona boshlaydi,” deydi u.

U VAR “ortiqcha ishlatiladigan” holatlar borligini ochiq tan oladi.

“Ko‘pchilik ba’zi paytlarda bu haddan tashqari ketayotganini tan oladi. Demak, ba’zan tekshiruvlar juda uzoq davom etayotganini va biz juda mayda detallarni kovlayotganimizni tan olishimiz mantiqan to‘g‘ri,” deydi Taylor.

Uning fikri sodda: hamma narsa uchun VAR kerak emas. “Bizga uzun-uzun tekshiruvlar shart emas. Biz faqat juda aniq, ko‘zga tashlanadigan xato bo‘lganda aralashishimiz kerak.”

Oldinda – yangi yo‘l va yangi jang maydoni

Taylor endi maydon o‘rtasida yugurmaydi, lekin futbolni tark etmaydi. U o‘z tajribasini bo‘lishishni, ayniqsa, murakkab hakamlik inqirozi va garov mojarolari ichida qolgan Turkiya futbolida tizimni tozalashga yordam berishni xohlaydi.

Uning hushtagi endi jim. Lekin u yillar davomida eshitilgan, ko‘pincha tushunilmagan ovoz – hakam nigohi, hakam ruhiyati – boshqa formatda davom etadi.

Futbol esa o‘sha-o‘sha: tezlik oshgan, bosim kuchaygan, VAR monitorlari yonib turgan. Savol shuki, bu o‘yin texnologiya va shov-shuvlar girdobida hakamni inson sifatida ko‘rishni yana qachon eslaydi?