Millwall va West Ham: Yuzinchi jang tarixi
Shanba kuni Den dagi shovqin boshqacha edi. Bu oddiy ligadagi navbatdagi o‘yin emasdi. Bu — 14 yillik tanaffusdan keyin, tarixda yuzinchi marta to‘qnash kelgan Millwall va West Ham uchrashuvi edi. Bir-biridan Temza ajratib turgan, aslida esa aynan shu daryo orqali bog‘lab qo‘ygan ikki klub.
XIX asr oxirida, sharqiy London doklaridagi og‘ir sanoat orasida tug‘ilgan bu ikki jamoa o‘shanda bir-biriga ancha yaqin edi. Millwall — Isle of Dogsda, Thames Ironworks — Canning Town atrofida. Har ikkisi ham shimoliy qirg‘oqda, o‘zaro masofa ikki yarim chaqirimga ham yetmasdi. Millwall 1910 yilda janubga, New Cross tomon ko‘chib o‘tmaguncha, bu derbi haqiqiy mahalla jangi bo‘lgan.
O‘sha paytda Millwall bugungidek Lions emas, Dockers nomi bilan tanilgan. West Ham esa hanuzgacha Irons — Thames Ironworks and Shipbuilding Company ishchilari merosi. Dok ishining o‘zi hayot-mamot edi: har tong ishga kelgan odam navbatdan o‘tib, tanlanishiga umid qilardi. Tanlanmasa, o‘sha kun non yo‘q. Shafqatsiz raqobat, og‘ir mehnat, sodiqlik. Bugun ham har ikki klub o‘zini aynan shu qadriyatlar bilan ta’riflaydi.
Rivojlangan afsona, tortishilgan tarix
Shuncha uzoq tarixda afsona bilan haqiqatni ajratish qiyin. Eng mashhur rivoyatlardan biri raqobat ildizini 1926 yilgi General Strike bilan bog‘laydi: go‘yoki West Ham dokchilari ish tashlashni qo‘llab-quvvatlagan, Millwall tarafidagilar esa yo‘q. Tarixchilar David Sullivan va Brian Belton bu hikoyani rad etadi. Beltonning aytishicha, Millwall doklarida ish tashlash qat’iy bo‘lgan, Canning Town atrofida esa faqat ozchagina ishchi safni tark etgan. Biroq rivoyat bir asr yashab keldi va bu uchrashuv atrofidagi mifologiyaning bir bo‘lagiga aylandi.
Ikki klub yo‘llari ilk bor 1890-yillarda kesishgan, o‘shanda Millwall Athletic Thames Ironworks bilan o‘ynagan. Belton Thamesni bevosita West Hamning “ilk shakli” sifatida ko‘rishga shoshilmaslik kerakligini aytadi: kompaniya jamoasi 1900 yilda yangi klub tuzilishidan avval tarqatib yuborilgan. Sullivan ham, Belton ham “qadimiy Dockers Derby” tushunchasini shubha ostiga qo‘yadi. Bugungi keskinlikning katta qismi ancha keyin, ayniqsa 1970-yillarda shakllangan.
1972 yilda Harry Cripps uchun o‘tkazilgan testimonial uchrashuvida jiddiy tartibsizliklar bo‘lgan — Cripps har ikki klubda ham sevimli figura bo‘lgani holda. 1976 yilda esa Millwall muxlisi poyezddan yiqilib halok bo‘ladi, ba’zilar bunga West Ham tarafdorlari aralashganini taxmin qiladi. 1978 yilda uzoq tanaffusdan keyin raqiblar yana rasmiy o‘yinda uchrashganda, sahna ortini yana zo‘ravonlik egallagan.
Doklar yo‘qoldi, raqobat qoldi
Bu raqobat aynan shu davrda — klubni dunyoga keltirgan sanoat dunyosi yemirilib borayotgan paytda keskinlashgani bejiz emasdek. London doklari yopilardi, an’anaviy sanoat tarmoqlari o‘n minglab ish o‘rinlarini yo‘qotardi, atrofdagi mahallalar ishsizlik va inqirozni boshdan kechirar edi. Bularning barchasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri futbol bezoriligi bilan bog‘lash soddalashtirish bo‘lardi, lekin ular yonma-yon kechdi.
O‘sha bo‘shliqni to‘ldirishga futbol maydoni qoldi: hudud, erkaklik, tegishlilik va mahalliy g‘ururni namoyish etish mumkin bo‘lgan so‘nggi sahna. Zavodlar yopilib, doklar jim bo‘lib qolgan bir paytda, stadionlar hanuz to‘lib-toshardi.
1980–90-yillar va 2000-yillarning boshlarida bu raqobat vaqti-vaqti bilan portlab turadigan, ammo unutilmaydigan hodisalar bilan “mustahkamlandi”. Eng mashhuri — 2009 yilda Upton Parkdagi League Cup uchrashuvi: stadion tashqarisidagi to‘qnashuvlar, pichoqlash, maydonga bostirib kirishlar. 2011-12 yillardagi ikki Championship uchrashuvi esa nisbatan tinch o‘tdi. Shundan so‘ng bu mavsumgacha ular yana rasmiy o‘yinda to‘qnash kelmadi.
ID va Green Street kabi filmlar Millwall va West Ham atrofidagi zo‘ravonlik obro‘sini yanada kattalashtirdi. Dockers Derby bu mifologiyani yanada kuchaytiradi. Shunga qaramasdan, ijtimoiy tarmoqlardagi odatiy “qizishgan” postlar va masxaralarga qaramasdan, shanba kuni oldidan Den atrofida jiddiy tartibsizlik bo‘lmasligiga ishonch kuchli edi. Asosan shunday bo‘ldi ham.
Den atrofidagi kun: qo‘rquv, politsiya va futbol
Har ikki fanat bazasi jurnalistlarga, ayniqsa, fotomuxbirlarga shubha bilan qaraydi. “Ehtiyot bo‘l,” deb ogohlantirganlar ko‘p bo‘ldi. Kun davomida manzilimga qaratilgan bir nechta yoqimsiz so‘zlar eshitildi, xolos — u ham ozchilikdan. Ko‘zga ko‘proq tashlangani esa boshqa narsa edi: klub atrofidagi hamjamiyat kuchi, muxlislarning samimiyligi va iliqligi.
O‘yin ITV orqali jonli efirga uzatildi. Boshlanish vaqti 12:30 ga ko‘chirildi — bu, albatta, o‘yindan oldingi ichimliklar uchun vaqtni qisqartirdi. Den atrofida 400 ga yaqin politsiya xodimi jalb etilgan keng ko‘lamli operatsiya ishladi. 20 mingga yaqin tomoshabin orasida West Ham faqat 1 774 ta chiptaga ega edi. Ularning aksariyati klub ranglarini kiyishdan tiyildi. Ular London Bridge orqali South Bermondsey stansiyasiga kelishi, u yerdan esa to‘g‘ri mehmon sektoriga kuzatilishi kerak edi.
West Ham Den ga jadval peshqadami sifatida keldi, yaqindagina Wrexhamni 6:0 hisobida yanchib tashlagan jamoa. Lekin birinchi bo‘limda sahnani Millwall egalladi. Jarohatlar bilan qiynalayotgan bo‘lishiga qaramay, ular o‘yinni boshqarib turdi va tanaffusga ikki gol farqi bilan ustun holda yo‘l oldi.
Ikkinchi bo‘limda esa kuchlar tenglashdi. West Ham asta-sekin o‘yinga qaytdi, pressing kuchaydi, paslar aniqroq bo‘la boshladi. O‘n daqiqa qolganda hisob tenglashdi. Har bir gol tribunalarda portlashga o‘xshash reaksiyani keltirib chiqardi, lekin aynan shu tenglashtiruvchi gol paytida olomon chindan ham chiziqdan oshib ketadigandek ko‘rindi. Qo‘shimcha politsiya kuchlari jalb qilindi.
89-daqiqada Kyrell Lisbie darvoza sari yorib kirgan paytda, stadion nafasini ichiga yutdi. Uzoqdan yugurib kelayotgan g‘alaba imkoniyati ko‘rinib turardi. Mohamadou Kanté esa bu imkoniyatni qo‘pol tarzda to‘xtatdi — Lisbieni orqadan tushirdi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qizil kartochka va ehtimoliy Millwall g‘alabasini yo‘qqa chiqargan foul. Oxirgi hisob — 2:2. Har ikki klub ham bu natijadan ham hafsalasi pir, ham ma’lum darajada mamnun bo‘lishi mumkin edi.
Zo‘ravonlik soyasi va haqiqiy yuz
O‘yindan so‘ng stadion tashqarisida Millwall muxlislari va politsiya o‘rtasida qisqa to‘qnashuvlar kuzatildi, lekin ular tezda so‘nib ketdi. Bir necha daqiqa o‘tmay, bolalar stadion yonida avtograf kutib turardi, kattalar esa o‘yinni muhokama qilib, o‘zlaricha tahlil qilardi.
Tashqaridan qaraganda Millwall va West Ham o‘rtasidagi farqdan ko‘ra o‘xshashlik ko‘proqdek tuyuladi. Men uchrashgan ko‘plab muxlislarning qarindoshlari yoki do‘stlari “narigi tomonda”. Har ikki klub ham ishchi sinf Londoni qadriyatlariga — qat’iyat, sadoqat, samimiylikka suyanadi. Lekin ular maydonda uchrashganda, baribir, muxlislarning ma’lum qatlamlari orasida haqiqiy nafrat uyg‘onadi.
Ehtimol, aynan shu narsa bu raqobatga o‘ziga xos kuch bag‘ishlaydi. Har ikki klub bir xil hudud, bir xil madaniyat va bir xil shahar ruhi uchun kurashadi. Kim haqiqiy “sharqiy London”ni ifodalaydi? Kim ko‘proq “haqiqiy”, ko‘proq “o‘zimizniki”?
Ular endi bir-biri bilan uch asr davomida o‘ynab kelishdi. Bu derbiga nom bergan doklar deyarli yo‘q bo‘lib ketdi, klub stadionlari bir-biridan uzoqlashdi, rasmiy uchrashuvlar siyraklashdi. Lekin bir narsa o‘zgarmadi: har ikki tomonda ham “biz kimligimizni” isbotlash istagi. Savol esa hanuz ochiq: kelgusi uchrashuvlarda bu jangni kim o‘z tomoniga og‘diradi?
