Nobby Stiles ishi: futbolning eng qora savoli yana ochildi
1966 yilgi jahon chempioni, sobiq Manchester United afsonasi Nobby Stiles o‘limi bo‘yicha sud-tibbiy tekshiruv qayta ochiladigan bo‘ldi. Sudda ma’lum bo‘lishicha, u miya jarohati bilan vafot etgan, koroner esa bu holat bo‘yicha rasmiy surishtiruv o‘tkazish shart, degan xulosaga keldi.
78 yoshida vafot etgan Stilesning miyasida surunkali travmatik ensefalopatiya — CTE aniqlangan. Bu kasallik boshga qayta-qayta zarba olish, xususan, to‘pni ko‘p marta bosh bilan qaytarish bilan bog‘lanadi. Futbolning eski maktabi uchun oddiy ish bo‘lgan bu holat bugun butun sportni larzaga keltirayotgan tibbiy tashxisga aylangan.
Unutilmas jangchi, og‘ir yakun
Norbert "Nobby" Stiles 1942 yilda Manchesterda tug‘ilgan. Maydonda u shafqatsiz, ammo halol kurashuvchi tayanch yarim himoyachi sifatida tanildi. Angliya terma jamoasi safida 28 marta maydonga tushdi, Man Utd uchun deyarli 400 o‘yin o‘tkazdi. 1966 yilgi jahon chempionati finalidan keyingi tishsiz tabassumi va raqibni yanchib tashlaydigan pressing uslubi bilan butun avlod xotirasida qoldi.
Ammo bu kurashning narxi juda og‘ir bo‘ldi.
2020 yilda vafot etganidan keyin uning oilasi futbol rahbarlaridan sobiq futbolchilarga nisbatan mas’uliyatni tan olishni va miya jarohatlari oqibatlari bilan yashayotgan avlodga yordam berishni talab qilib kelmoqda. Ular uchun bu faqat statistika yoki ilmiy bahs emas. Bu — otaning, turmush o‘rtog‘ining, oilaning asta-sekin qo‘ldan ketish hikoyasi.
Kechikkan tizim, keskin savollar
Greater Manchester South hududi bo‘yicha koroner Kris Morris Stiles ishi bo‘yicha to‘liq surishtiruv zarurligini sudda e’lon qildi. U Stockportdagi koronerlar sudida gapirar ekan, Stilesning o‘limi 2020 yilda sodir bo‘lgan bo‘lsa-da, o‘sha paytda bu holat koroner idorasiga umuman xabar qilinmaganini ta’kidladi.
U buni "menga to‘liq tushunarli bo‘lmagan sabablarga ko‘ra" deya izohladi. Jarayon esa faqatgina sobiq futbolchining oilasi taqdim etgan ma’lumotlardan so‘ng ishga tushgan.
Stilesning miyasi neyropatologiya bo‘yicha mutaxassis, doktor Daniel du Plessis tomonidan tekshirildi. U tibbiy hujjatlar va miya to‘qimalarini ko‘zdan kechirib, asosiy o‘lim sababini Altsgeymer kasalligi, deb ko‘rsatdi. Lekin shu bilan birga, yuqori bosqichdagi CTE, "uchinchi bosqich limbik ustunlik qiluvchi yoshga oid TDP-43 o‘zgarishlari" va kichik tomirli serebrovaskulyar kasallik ham o‘limga hissa qo‘shganini qayd etdi.
Koroner aynan mana shu tashxis — ya’ni o‘lim sababida travmatik jarohat unsurlarining borligi — inqirozli nuqta bo‘lganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu holat Stilesning "fojiali o‘limi" yuzasidan rasmiy surishtiruv o‘tkazishni majburiy qiladi.
To‘liq eshituv shu haftaning chorshanba kuni, o‘sha sudda bo‘lib o‘tadi.
“Futbol otamni o‘ldirdi”
Nobby Stilesning o‘g‘li Jon Stiles bu mavzuni yillar davomida ochiq aytib kelmoqda. U ochiqchasiga: futbol otasini "o‘ldirganini" aytgan.
Jon hozirda Football Families for Justice (FFJ) deb nomlangan guruhga rahbarlik qiladi. Bu tashkilot futbol rahbarlarini sobiq futbolchilarga ko‘proq yordam berishga, ularning tibbiy va ijtimoiy muammolarini e’tirof etishga undamoqda.
Stiles o‘z demensiya davolanishi uchun mablag‘ topish maqsadida jahon chempionati medallarini sotishga majbur bo‘lgan. Futbol tarixining eng ulug‘ sahifalaridan biri bo‘lgan yutuq — oxir-oqibat tibbiy xarajatlarga aylangan.
U — o‘zlari da’vo qilayotganidek, futbol tashkilotlari "beparvo bo‘lgan" va "g‘amxo‘rlik majburiyatini buzgan" deb hisoblayotgan o‘nlab sobiq futbolchilar va ularning oilalari qatorida. Ular Angliya Futbol Assotsiatsiyasi, Uels Futbol Assotsiatsiyasi va English Football League ustidan da’vo qo‘zg‘ashgan.
Ularning vakillari futbol rahbarlari yillar, hatto o‘n yillar davomida mashg‘ulotlarda va o‘yinlarda to‘pni bosh bilan qayta-qayta zarb bilan urish miya jarohatlariga olib kelishi mumkinligini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan, deb hisoblaydi.
Sud zallaridagi kurash
Mart oyida bo‘lib o‘tgan sud majlisida The Football Association vakillari bu da’volarga qarshi chiqdi. Ularning ta’kidlashicha, ilm-fan hozircha to‘pni bosh bilan tepish yoki "vaqti-vaqti bilan sodir bo‘ladigan" miya chayqalishi doimiy miya zararlanishiga olib kelishini aniq isbotlamagan.
Bu gaplar fonida boshqa ishlar butunlay boshqacha yo‘nalishda ketmoqda.
Yanvar oyida 70 yoshida vafot etgan, sobiq Shotlandiya terma jamoasi, Man Utd va Leeds United himoyachisi Gordon McQueen bo‘yicha o‘tkazilgan sud-tibbiy surishtiruvda to‘pni bosh bilan tepish uning miya jarohatiga "ehtimol katta hissa qo‘shgan" degan xulosa berildi. Bu jarohat esa o‘lim omillaridan biri sifatida ko‘rsatildi.
McQueen ham CTE tashxisi bilan yashagan. Uning qizi, teleboshlovchi Hayley McQueen, 1966 yilgi Angliya jahon chempionlari deyarli to‘liq neyrodegenerativ kasalliklar qurboni bo‘lganini achchiq ohangda aytib o‘tgan.
Bu fikr hozir butun avlodni qiynayotgan savolni ochiq qo‘yadi: o‘sha buyuk g‘alabaning narxi aslida qanchalik baland bo‘lgan?
Raqamlar, tadqiqotlar va kechikkan qarorlar
FA va Professional Footballers’ Association (PFA) 2019 yilda qo‘shma tadqiqot o‘tkazdi. Unga ko‘ra, sobiq professional futbolchilar o‘z tengdoshlariga qaraganda neyrodegenerativ kasallikdan vafot etish ehtimoli uch yarim baravar yuqori ekani aniqlandi.
Bu raqamlar futbol ichkarisida ham, tashqarisida ham befarq qarab bo‘lmaydigan darajada keskin.
FA hozir 2026 yilga kelib 11 yoshgacha bo‘lgan bolalar futbolida to‘pni bosh bilan tepishni bosqichma-bosqich to‘liq taqiqlash jarayonini boshlab yuborgan. Yangi avlodni himoya qilishga qaratilgan bu qadam muhim ko‘rinadi, lekin Stiles avlodi uchun bu juda kechikkan qaror.
Nobby Stiles bo‘yicha inqirozli savol esa endi koroner sudida aniqroq shakl oladi: futbol o‘z qahramonlarining sog‘lig‘ini himoya qilish uchun yetarlicha ish qildimi — yoki oltin kuboklar uchun kurashda ularning miyasini xavf ostida qoldirdi?
