Old Trafford'dagi VAR voqeasi: Muxlislar uchun sirli lahza
Old Trafford’da yakshanba kuni bo‘lgan voqea yillar ichidagi eng bahsli VAR qarorlaridan biri sifatida esda qoladi. Ammo 74 161 tomoshabin nimaga guvoh bo‘lganini to‘liq tushunmadi. Ular uchun hammasi oddiy ko‘rindi: hakam Michael Oliver hushtak chaldi, Erling Haaland gol urdi, Manchester City hisobni ochdi. Ammo chiziq ko‘tarilgach, hamma nigohlar Haalandga qadaldi, asl ofsayd esa Enzo Fernandez bilan bog‘liq bo‘lganini stadiondagilar faqat taxmin qilishi mumkin edi.
Televizor qarshisida o‘tirganlar esa bu sirni bir necha soniya ichida bilib oldi. Grafiklar, takrorlar, sharhlovchilarning tushuntirishlari — ekrandagi tomoshabinlar uchun bu epizod ochiq kitobdek bo‘ldi. Stadiondagilar esa yana bir bor VAR davrida o‘zini ikkinchi darajali muxlisdek his qildi.
Selhurst Parkdagi sahna
Crystal Palace himoyachisi Axel Disasi Ipswich Town’ga qarshi 3:2 hisobidagi mag‘lubiyat chog‘ida qo‘pol o‘yin uchun maydondan chetlatildi. Chelsea ijarachisi bo‘lgan futbolchi yon chiziq bo‘ylab bir daqiqadan ortiq kutib turdi — VAR qizil kartochkani tekshirardi. Lekin tribunalar uchun bu faqatgina uzoq cho‘zilgan tanaffus, nima bo‘layotganini hech kim bilmaydi.
Devor ortidagi futbol
VAR joriy etilganiga qariyb o‘n yil bo‘ldi, ammo stadionga keladigan muxlis hanuz televizor qarshisidagi tomoshabindan kamroq ma’lumot oladi. Bu paradoks futbolning eng katta muammolaridan biriga aylanib bormoqda.
Televizion translyatsiya guruhi noyob imtiyozga ega: ular VAR xonasidan kelayotgan gaplarni eshitadi, ammo maydondagi hakam bilan to‘liq muloqotga ega emas. Shunga qaramay, ular efirda jarayonni tushuntirib, tomoshabinga kontekst beradi. Stadiondagilar-chi? Ular faqat hakam ishorasini kutishadi.
Savol tobora balandroq yangrayapti: futbol qachon boshqa sport turlariga o‘xshab, muxlisga ham ishonch bildiradi? Qachon VAR xonasidan kelayotgan ovozlar yashirin kanal emas, o‘yinning bir qismiga aylanadi?
Howard Webb va ochiqlik va’dasi
Howard Webb 2022-yilda Premer-liga hakamlari boshlig‘i etib tayinlangach, birinchi navbatda shaffoflikni oshirishga va’da bergan edi. Bu sohada haqiqatan ham qadamlar tashlandi. Match Officials Mic'd Up nomli teleko‘rsatuv yirik Yevropa ligalari orasida o‘ziga xos tajriba bo‘ldi.
Webb bu g‘oyani o‘zi yaxshi biladigan joydan olib keldi. U Angliyaga qaytishidan avval Major League Soccer hakamlar boshlig‘i bo‘lgan. MLS 2019-yilda Inside VAR ko‘rsatuvi orqali o‘yin tugagach, VAR audiosini ommaga taqdim etgan birinchi liga bo‘lib tarixga kirgan. Bugungi Premer-ligadagi Mic'd Up uchun, aslida, shu loyiha poydevor bo‘lib xizmat qilgan.
Ammo eng muhim qadam — audio signalni bevosita jonli efirga ulash — hanuz amalga oshmayapti. Ayrim ligalar, xususan, qoidabuzarliklar bo‘yicha yakuniy so‘zni aytuvchi tashkilotlar bu borada kelishuvga yaqin emas.
Ifab va Fifa devori
Webb hozirda qoidalarni yumshatish, VAR audiosini jonli tarzda eshittirishga ruxsat olish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida. Lekin futbol qonunlarini belgilovchi Ifab, ayniqsa Fifa, bu masalada eshiklarni keng ochishga tayyor emas.
Muzokaralar muntazam to‘xtab qoladi. Tashvishlar bir xil: butun dunyo bo‘yicha aloqa sifati notekis, VAR jarayonida hakamlarga bosim yanada oshadi, eng muhimi — hakamlar obro‘siga putur yetishi mumkin. Chunki VAR qarorlarining katta qismi subyektiv. Har bir epizod bo‘yicha kimdir rozi, kimdir norozi bo‘lishi tabiiy.
Uch yil avval Ifab bosh kotibi Lukus Brud BBC Sport’ga bergan intervyusida jonli audio “xaos” keltirib chiqarishini aytgandi. Uningcha, juda ko‘p odam bir vaqtda gapiradi, bu esa tartibni buzadi.
Webb esa dunyoda yagona hakamlar rahbari bo‘lib qolmoqda — u jonli VAR audiosini amalda sinab ko‘rgan. 2020-yil avgustida, pandemiyadan keyingi MLS is Back turniri chog‘ida liga tarixda ilk va hozircha yagona marta VAR suhbatlarini jonli efirga uzatdi. Tajriba muvaffaqiyatli baholandi, ammo oradan olti yil o‘tib ham boshqa hech bir liga bu yo‘ldan bormadi. MLS tajribasi yangi standart emas, faqat tarixiy izoh sifatida qoldi.
Premer-liga: yarim ochiq eshik
Webb ham o‘zidan o‘zi tezroq harakat qila olmaydi. Pro Ref — hakamlar organi — bunday masalalarda yakka o‘zi qaror qabul qilmaydi, hammasi Premer-liga istagi bilan bog‘liq. Liga ayrim jihatlarda yangilikka ochiq bo‘lsa-da, boshqa yirik chempionatlar allaqachon uni ortda qoldirgan.
Bu mavsum ingliz futboli RefCam bilan tajriba o‘tkazmoqda — jonli audio bilan hakam kamerasi, VAR va hakam o‘rtasidagi muloqot matnini e’lon qilish. Shuningdek, hakamlarning VAR qarorini mikrofon orqali stadionga e’lon qilishi ham bir vaqtlar muxlislar uchun katta yutuq bo‘lgandi.
Ammo Match Officials Mic'd Up ko‘rsatuvi hanuz oyiga bir marta efirga chiqadi, xolos. Tezkorlik yo‘q. Bu hafta esa Webb va hamkasblari uchun sinov kuni: yangi mavsumdagi ilk son seshanba kuni efirga uzatiladi. Fernandezning ofsayd epizodi bo‘yicha audio aynan shu yerda eshittirilishi uchun ideal imkoniyat.
Shu bilan birga, boshqa bahsli vaziyatlar allaqachon chang bosib yotibdi: Manchester United Ipswich darvozasiga gol urishidan oldingi Harry Maguire qo‘l bilan o‘ynagan epizod, Aston Villa maydonida Arsenal uchun berilmagan penalti — bular bo‘yicha hech qanday audio ommaga taqdim etilmadi. Haftalar o‘tdi, savollar javobsiz qoldi.
La Liga oldinda, Serie A ortga qaytdi
Premer-liga bu yerda ko‘p narsani o‘rganishi mumkin. Masalan, Ispaniya. La Liga har bir subyektiv VAR aralashuvi — ya’ni hakam monitor yoniga borib, qarorini o‘zgartirgan holatlar — bo‘yicha audio va videoni o‘yin tugaganidan bir necha soat o‘tib ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qiladi. Haftalar emas, soatlar ichida.
Italiya esa butunlay boshqa yo‘lni tanladi. Serie A o‘tgan mavsum oxirida Open VAR — Match Officials Mic'd Up’ning italyancha analogini — bekor qildi. Sabab bitta: bu hakamlarga bosimni oshiryapti, degan xulosa qilindi.
Germaniyada ham o‘ziga xos yondashuv bor. Bundesliga hozircha alohida VAR ko‘rsatuviga ega emas, faqat kerakli deb topilgan paytda qisqa audio lavhalarni ulashadi. Kelgusi mavsumlarda bu ham o‘zgarishi mumkin, ammo hozircha nemislar ehtiyotkor yo‘lni tanlagan.
Jonli audio – orzudek uzoqda
VAR audiosining jonli eshittirilishi — hozircha uzoq istiqbol. Hatto bunga erishilganda ham cheklovlar qoladi. Tekshiruvlarning katta qismi o‘yin davom etayotgan paytda bo‘ladi. Sharhlovchilar bu paytda jim turib qolmaydi, muxlislar ham shuni xohlamaydi.
Ammo Manchester City goli kabi vaziyatlar bor — o‘yin to‘xtagan, hamma kutyapti. Nega aynan shunday paytda VAR xonasidan kelayotgan gaplarni stadionga va efirga uzatmaslik kerak?
Bu yerda ham texnik to‘siqlar bor. VAR tekshiruvni hushtak chalinishi bilan boshlaydi. Agar telekanal audio kanalga kech ulansa, jarayonning muhim qismi yo‘qoladi. VAR kechikishi yetmagandek, endi yana rejissyor ishorasini kutish kerak bo‘lib qoladi.
Shu bois eng real ssenariy — audio faqat hakam monitor yoniga borganida jonli eshittirilishi. Bu kriketdagi DRS jarayoniga juda o‘xshash bo‘ladi: aniq, tushunarli, protokol bo‘yicha.
Avstraliyaning A League chempionatida hakam monitor yoniga borganda stadiondagi katta ekranlarda u aynan nimani ko‘rayotgani jonli ko‘rsatiladi. Ammo bu yerda ham ovoz yo‘q. Tomoshabin tasvirni ko‘radi, lekin qaror ortidagi mantiqni emas.
Muxlis nimani xohlaydi?
Stadionga kelgan muxlis uchun haqiqiy ochiqlik — bu faqatgina monitor yonidagi epizodlar emas. Yakshanba kungi bahsli vaziyatlar kabi — o‘yin to‘xtamagan paytdagi tekshiruvlar bo‘yicha ham audio eshitilmasa, savollar baribir qolaveradi.
Futbol texnologiyadan foydalanish borasida boshqa sportlardan doimo ortda kelgan. VAR buning eng yorqin misoli. Tizim joriy etildi, lekin uning atrofidagi kommunikatsiya hanuz yarim yo‘lda qolgan.
Old Trafford’dagi o‘sha lahzada muxlislar bir savol bilan stadionni tark etdi: “Nima bo‘ldi o‘zi?” Agar futbol bu savolga maydon ichidan javob bera olmasa, VAR qachon chindan ham o‘yinning bir qismiga aylanadi?
