VAR va futbol: qachon aralashadi?
Bir necha kun avvalgina savol boshqacha edi: bu Jahon chempionatida video yordamchi hakam tizimi boshqacha ishlayaptimi? Endi esa savol o‘zgardi. Endi muxlislar bir narsani so‘rayapti – VAR qachon aralashadi o‘zi?
Bir haftalik g‘alati qarorlar ortidan stadionlarda ham, ekran qarshisida ham bitta kayfiyat: tushunmovchilik. Gananing Angliyaga qarshi penalti da’vosi, Braziliyaning Shotlandiyaga qarshi bekor qilingan goli, Germaniyaning Ekvadorga urgan dastlabki to‘pi – bularning barchasi bitta savolni o‘rtaga tashladi: video xodim aslida nimaga qarab turibdi?
Raqamlar esa tasalli bermaydi. Bu Jahon chempionatida VAR aralashuvi o‘yin boshiga 0,28 marta. Angliyadagi so‘nggi mavsum bilan deyarli bir xil – u yerda 0,29. Monitor yoniga boriladigan subyektiv epizodlar bo‘yicha ham farq yo‘q darajada: Premyer-ligada 0,15, bu yerda 0,17.
Qog‘ozda hammasi joyida. Amalda esa barqaror “yuqori chegara”ni ushlab turish tobora mushkul bo‘layapti.
Collina falsafasi va amaldagi haqiqat
FIFA hakamlar boshlig‘i Pierluigi Collina futbolni kontaktli o‘yin deb biladi. Uningcha, har bir tegishish ham qoida buzilishi emas. U bu turnirda o‘yin sur’ati yuqori, oqim uzilmaydigan, oqimli futbolni ko‘rmoqchi.
Demak, maydonda kuchli to‘qnashuvlarga ko‘proq ruxsat berilsa, VAR ham shunga moslashishi kerak. “Aniq va ravshan xato” degan o‘sha mashhur me’yorni topish esa yanada nozik masalaga aylanadi.
Bu muammo bilan Premyer-liga allaqachon kurashib keladi. Ayrim chempionatlar esa butunlay boshqa yo‘lni tanlagan: VAR uchun “chegara” pastroq, aralashuvlar ko‘proq. Tashqaridan qaraganda hammasi izchil – muxlislar har mayda-chuydada monitorga ishora kutadi. Lekin bu tizim aslida shunga yaratilganmi? Eng qo‘pol xatolar uchun, deb tushuntirilmaganmidi?
Masalan, Champions League. O‘yin boshiga 0,47 ta aralashuv, 0,36 ta monitor ko‘rigi. Bu yerda video hakam deyarli har ikkinchi shubhali holatda ishtirok etadi. Ayniqsa qo‘l bilan o‘ynashda. Uefa talqini qat’iy: subyektivlikka kamroq joy, VAR chetda qolishi uchun sabablar kam. To‘p qo‘lga tegdimi – himoyachi muammoga tayyor tursin.
Jahon chempionatida esa bu hafta vaziyat boshqacha tus oldi.
“VAR qahvagaga chiqib ketdi”
Seshanba kuni Ghana bosh murabbiyi Carlo Queiroz Angliyaga qarshi o‘yindan so‘ng achchiq kuldi: “VAR qahvagaga chiqib ketdi”, dedi u Ezri Konsa tomonidan Prince Kwabena Aduga nisbatan sodir etilgan epizod uchun penalti berilmagani haqida gapirar ekan.
Bu holatni bir necha marta ko‘rganlar bitta fikrda: juda dag‘al, juda noaniq bo‘lgan. 0:0 bilan yakunlangan o‘yinda VAR aralashmagani haqiqiy syurpriz bo‘ldi.
Oradan bir kun o‘tib, Braziliya – Shotlandiya uchrashuvi. Hisob 3:0 bo‘ldi, lekin asosiy bahs bitta gol atrofida aylanib qoldi. Braziliyaning golini Vinicius Jr tomonidan Jack Hendryga nisbatan qoida buzilishi bahonasida bekor qilishdi.
Bu safar esa “yuqori chegara” birdaniga pasaydi. Takrorlarda Hendry o‘zi to‘pga zarba berayotganda “Real Madrid” hujumchisini tepib yuborgandek ko‘rindi, aniq va ravshan qoida buzilishi esa ko‘rinmadi.
Sobiq Jahon chempionati yon hakami Darren Cann “Match of the Day” dasturida shunday dedi: Shotlandiya biroz omadli bo‘ldi, deya. Uning fikricha, to‘p o‘ynalishidan avval aloqadorlik bor, lekin bu darajada qoida buzilishi emas.
Bir kun o‘tib, yana shov-shuv – Germaniya – Ekvador, 2:1.
Bir o‘yinning ichidagi ikki mezon
Leroy Sane tomonidan urilgan dastlabki gol hisobda turib qoldi, lekin unga olib kelgan epizod ko‘pchilikni hayratda qoldirdi. Alexandar Pavlovicning baland ko‘tarilgan oyog‘i Pedro Vite boshiga aniq tegadi. Kadrlar keskin, zarba xavfli.
Bu yerda hamma VAR aralashuvini kutdi. Lekin maydondagi hakam Tori Penso qarori o‘zgarmadi, video xodimlar jim turdi.
“Bu Jahon chempionatini tomosha qilayotgan har bir futbolchi bu holatni ko‘rgach, bir zumda: ‘Bu raqibni xavf ostiga qo‘yish, bu baland oyoq, bu qoida buzilishi’, degan bo‘lardi”, dedi Joe Hart “Match of the Day”da. “Menimcha, qaror noto‘g‘ri”.
Ellen White ham qo‘shildi: “Bu epizod qayta ko‘rib chiqilmagani, gol bekor qilinmagani meni hayratda qoldirdi”, dedi u.
Tanaffusdan keyin esa vaziyat butunlay teskari o‘zgardi. Penso Kai Havertz Joel Ordonez bilan to‘qnashgach, darhol penalti nuqtasini ko‘rsatdi. Bu safar VAR – Joe Dickerson – aralashdi. U hakamni monitorga chaqirdi va penalti bekor qilindi: o‘rtada Sane tomonidan Vitega qarshi qoida buzilishi bor, degan xulosa chiqarildi.
Alohida olganda, bu qarorni adolatli deb baholash mumkin. Vite chindan ham biroz teatrga berilib yiqilgandek ko‘rindi. Lekin bir o‘yinning o‘zida Pavlovicning baland oyog‘iga nisbatan qo‘llangan “yuqori chegara” bilan solishtirilganda, mantiq buzildi.
VAR xodimi avvalgi “e’tiborsizlik”ni qoplashga urinayotgandek taassurot qoldirdi. Lekin bir o‘yinda bir xil turdagi ikki holatga ikki xil mezon qo‘llashni tushuntirish qiyin. Muxlislar uchun ham, futbolchilar uchun ham.
Katta jamoalar va kichik tafovutlar
Qiziq tomoni shundaki, turnir davomida yirik favoritlar VAR bilan yomon munosabatda emas. Braziliyaning bekor qilingan goli va Germaniyaning penalti bekor qilinishi – hozircha ularga qarshi chiqqan yagona subyektiv aralashuvlar.
Fransiyaning Senegalga qarshi o‘yinida Sadio Mane tomonidan Kylian Mbappega nisbatan sodir bo‘lgan epizod ham katta bahs uyg‘otdi. VAR penalti tavsiya qildi, ammo hakam uni rad etdi. Ko‘plar Mbappe zarba nuqtasiga yaqinlashadi, deb o‘ylagan bir paytda qaror aksincha bo‘ldi. Yana o‘sha izchillik masalasi.
Shu fon ostida Collina va uning Dallastagi bazada ishlayotgan 30 nafar video match rasmiysi zimmasidagi bosim yanada ortmoqda.
VAR ilk bor joriy etilganda shior oddiy edi: “Minimal aralashuv – maksimal foyda”. Qog‘ozda chiroyli, amalda esa juda nozik chiziq.
Bu g‘oya bitta shartga tayanadi: maydondagi birinchi qarorlar yetarlicha to‘g‘ri bo‘lishi kerak. Hakamlar o‘zi to‘g‘ri hukm chiqarsa, VAR faqat haqiqiy “felyeton”larga aralashadi.
Hozir esa manzara boshqacha. Maydonda xatolar ko‘paygan, monitor ortidagi mezon esa har uch kunda o‘zgarayotgandek. Savol ochiq qoladi: texnologiya futbolni adolatli qilayaptimi yoki shunchaki yangi turdagi bahs-munozaralarga eshik ochyaptimi?
