Mayamida Angliya va Norvegiya raqobati: Tarixiy monologdan yangi avlodgacha

Shanba kuni Mayamida bo‘lib o‘tadigan Jahon chempionati chorak finalida Angliya va Norvegiya yana yuzma-yuz keladi. Bu juftlikni eshitgan ko‘pchilikning ko‘z o‘ngida avvalo taktika yoki tarixiy statistikalar emas, efirni larzaga keltirgan bitta ovoz, bitta nutq gavdalanadi.

Hozirgi turnirni Jude Bellingham va Erling Haaland yoritib turgan bo‘lsa, bu hikoya ulardan 45 yil oldin boshlangan. 1981-yil sentyabrida, Oslo shahridagi Ullevaal Stadionida, o‘sha paytda yulduzlar safini to‘ldirgan Bryan Robson, Glenn Hoddle, Kevin Keegan va Trevor Francis boshchiligidagi Angliya terma jamoasi Norvegiya qarshisida maydonga tushgan edi. Natija? 2:1 hisobidagi mag‘lubiyat. Angliya uchun milliy sharmandalik, Norvegiya uchun esa tarixiy g‘alaba.

Va aynan o‘sha kechada Bjorge Lillelien nomi abadiylashdi.

Oddiy hakamlik da’vosidan tarixiy monologgacha

Xarakteri bo‘yicha sokin, kamtar, shaxsiy hayotida juda ham vazmin bo‘lgan Lillelien o‘sha kuni efirda butunlay boshqa odamga aylandi. U avvaliga polshalik hakam Jerzy Kacprzakni o‘tkir tanqid qilib, uni “qo‘shimcha daqiqalarni haddan tashqari cho‘zib, deyarli ingliz fuqaroligini olayotgandek” tutganlikda aybladi. Norvegiya ustunlikni saqlab qolishga urinayotgan pallada bu so‘zlar stadiondagi asabiylikni yanada oshirdi.

Hakam nihoyat uchrashuvni tugatganida, Lillelien mikrofon ortida allaqachon tayyor edi. Norvegiya teleradiokompaniyasi NRK uchun bosh sharhlovchi sifatida u nafaqat o‘yin, balki butun bir siyosiy fonni ham nishonga oldi.

Efirda yangragan, biroz tahrirlangan ko‘rinishdagi mashhur parcha shunday boshlanadi: “Lord Nelson. Lord Beaverbrook. Sir Winston Churchill. Sir Anthony Eden. Clement Atlee. Henry Cooper. Lady Diana. Biz ularning barchasini yengdik.”

Bu satrlarning o‘ziyoq o‘yin doirasidan chiqib ketganini ko‘rsatardi. Ammo asosiy zarba hali oldinda edi.

“Maggie Thatcher, can you hear me?”

Keyin u o‘sha futbol tarixiga o‘yib yozilgan jumlalarni aytdi.

“Maggie Thatcher. Can you hear me? Bizda siz uchun xabar bor. Biz sizning yigitlaringizni Jahon chempionatidan chiqarib yubordik. Maggie Thatcher. Sizning tilingizda, Nyu-Yorkdagi Madison Square Garden atrofidagi boks zallarida aytilgandek, your boys took a hell of a beating.”

So‘ngra yana bir bor takrorladi: “Your boys took a hell of a beating.”

Mana shu oxirgi satr – o‘sha kundan beri yuzlab marotaba qayta-qayta ishlatilgan, o‘zgartirilgan, iqtibos keltirilgan jumla. Futbol madaniyatining bir bo‘lagiga aylangan ibora.

Lillelienning da’vosiga qaramay, Angliya baribir 1982-yilgi Ispaniyadagi Jahon chempionatiga yo‘l olgan. Lekin bu fakt ham o‘sha monologning ta’sirini pasaytira olmadi. O‘sha davrda ijtimoiy tarmoqlar bo‘lmagan, lekin tasavvur qiling, agar bu nutq bugun, Twitter va kliplar davrida yangraganida, qanday portlash bo‘lardi?

Lillelien atigi olti yil o‘tib, 60 yoshida vafot etdi. Ammo u o‘zi aytganidek, hech qanday tayyor matn emas, balki sof spontan ilhom deb ta’riflagan o‘sha nutqi bilan abadiy yashab qoldi. YouTube arxivlari, uning ingliz tiliga o‘sha mashhur “Maggie Thatcher. Can you hear me?” va “your boys took one hell of a beating” iboralari uchun o‘tishi, bu lahzani yangi avlodlar uchun ham tirik saqlab turibdi.

Angliya tarixidagi eng achchiq kechalardan biri

Faktlar ham uning dramatik ohangini tasdiqlaydi. Angliya o‘sha saralash bosqichidagi dastlabki uchrashuvda Norvegiyani Wembleyda 4:0 hisobida yanchib tashlagan edi. Shuning uchun Oslodagi mag‘lubiyat nafaqat yo‘qotilgan ochkolar, balki obro‘, g‘urur, o‘ziga bo‘lgan ishonch zarbasi sifatida qabul qilindi.

Norvegiyada esa hammasi boshqacha edi. Bu – “eng buyuk g‘alaba” sifatida qabul qilindi. Va aynan Lillelienning rang-barang, his-tuyg‘uga to‘la sharhi tufayli, o‘sha kecha Angliya safida maydonga tushgan futbolchilar uchun butun umrga qoladigan og‘riqli xotiraga aylandi. Har safar Angliya Norvegiya bilan to‘qnash kelsa, o‘sha monolog albatta eslanadi. Ko‘pchilik uchun – mehr bilan, ayrimlar uchun esa – hanuz og‘riq bilan.

Lillelienning o‘g‘li Marius, keyinchalik yirik media-menejerga aylangan, NRK hujjatli filmida otasini shunday tasvirlaydi: “Biz katta radio lahzalarida eshitadigan inson – o‘zini bosqichma-bosqich qurib olgan odam. Xuddi artist konsertga tayyorgarlik ko‘rgandek. U efirdan tashqarida butunlay boshqa edi.”

Sobiq hujumchi Egil Ostenstad – Premier League’da Southampton va Blackburn Rovers tarkibida o‘ynagan – The Times gazetasiga bergan intervyusida: “Bu – Bjorge edi. Bu uning shaxsiyatini, sharhlovchi sifatidagi uslubini jamlab turgan narsa. U juda noodatiy norveg edi,” deya ta’riflagan. Uning fikricha, odatda hissiyotini ko‘p ko‘rsatmaydigan norveg jamiyatida Lillelien aynan o‘sha ochiq, jo‘shqin emotsiyasi bilan omma mehrini qozongan. “U bularning barchasini tayyor matn bo‘lmasdan turib bir joyga jamlagani – katta yutuq,” deydi Ostenstad.

Bellingham, Haaland va 30 yillik ko‘prik

Premier League boshlanganidan beri Angliya – Norvegiya futboli uchun tabiiy yo‘nalishga aylandi. Qariyb yuz nafar norveg futbolchisi bu ligada o‘ynagan: Jan Age Fjortoft, Morten Gamst Pedersen, John Carew, Ole Gunnar Solskjaer, Martin Odegaard, Erling Haaland… So‘nggi 30 yil davomida ikki mamlakat o‘rtasidagi aloqani aynan mana shu ismlar mustahkamladi.

Raqobat statistikasi ham qiziq: Angliya Norvegiyaga qarshi rasmiy o‘yinlarda atigi bitta g‘alaba, bitta durang va ikki mag‘lubiyat qayd etgan. Erkaklar terma jamoalari esa hech qachon yirik turnir doirasida to‘qnash kelmagan. Shuning uchun Mayamidagi chorak final – mutlaqo yangi sahifa.

Bu o‘yin oldidan ham turnir ajoyib dramatik lahzalar, yorqin o‘yinlar bilan to‘lib-toshdi. Sharhlovchilar uchun material yetarli. Lekin bir savol baribir havoda osilib turibdi: kimdir Bjorge Lillelien darajasida, o‘nlab yillar davomida eslanadigan so‘zlarni topa oladimi?

“Hell of a beating” soyasida yangi bob

Bu hikoya faqat erkaklar futboli bilan tugab qolmaydi. 2015-yilda Kanadadagi Ayollar Jahon chempionatida Angliya va Norvegiya 1/8 finalda to‘qnash kelganida, norveg gazetasi VG Sporten o‘z sahifalarida mashhur iborani yana jonlantirdi: Mark Sampson boshchiligidagi Angliya “ready for a hell of a beating”mi, deb so‘rashdi. Natija? Bu safar 2:1 hisobida Angliya g‘alaba qozondi.

Demak, ibora yashashda davom etmoqda. Har safar bu ikki bayroq yonma-yon hilpirasa, qayerdadir albatta: “Your boys took a hell of a beating” degan satr yangraydi – hazil aralash, xotira aralash, raqobat aralash.

Endi esa sahna Mayamiga ko‘chdi. Bellingham va Haaland boshchiligidagi yangi avlod maydonga chiqadi, o‘yin atigi 90 daqiqa davom etadi, lekin kim bilsin – yana bir bor mikrofon ortida kimningdir ovozi futbol tarixiga muhrlanib qolarmikan?