Somalilik hakam Omar Artan: Superkubok sahnasida
Somaliyalik hakam Omar Artan bir oylar avval Jahon chempionati orzusidan mahrum bo‘lgandi. Endi esa u Yevropa futbolining eng yorqin vitrinalaridan biriga – UEFA Superkubokiga chiqmoqda. Parijda bo‘lib o‘tadigan, Champions League g‘olibi PSG va Europa League chempioni Aston Villa o‘rtasidagi bahsni aynan u boshqaradi.
Bu shunchaki tayinlov emas. Bu hikoya.
Mayamidan qaytarilgan hakam
34 yoshli Artan yoz boshida butunlay boshqa sahnaga chiqishi kerak edi. U FIFA tomonidan Jahon chempionatiga tanlab olingan hakamlar paneliga kiritilgan, ro‘yxatdagi ismini ko‘rgan paytda orzusiga bir qadam qolgan edi. Ammo Miami xalqaro aeroportida hammasi ag‘darildi.
AQShga kirishiga ruxsat berilmadi. AQSh Davlat departamenti vakili AFP agentligiga uning “terroristik tashkilotlar a’zolari bilan aloqador shaxslar bilan bog‘liq” ekani, shu bois “AQShga kirish uchun yaroqsiz” deb topilgani haqida ma’lumot berdi.
Artan bu ayblovlarni qat’iyan rad etdi. Somaliada esa bu voqea g‘azab bilan qarshi olindi – Jahon chempionati hakami sifatida kutib olingan inson birdaniga siyosiy to‘siqlarning ramziga aylandi. U vataniga qaytganda qahramon sifatida kutib olindi, ammo ichida qanday bo‘shliq paydo bo‘lganini u keyinroq aytib berdi.
“Bu juda og‘ir davr bo‘ldi,” – deydi u UEFA saytiga bergan intervyusida. – “Yillar davomida mehnat qilgan, muayyan nuqtaga yetgan paytingizda, birdaniga buni qilolmasligingiz – bu juda qiyin.”
FIFA prezidenti Gianni Infantino o‘sha paytda: “Somaliyadan bo‘lgan hakam bilan sodir bo‘lgan voqea juda achinarli,” deb izoh bergan, so‘ng esa qisqa qilib: “Biz hammasini nazorat qila olmaymiz,” degan edi. Bu gaplar hammasini oqlab bera olmadi, lekin futbol siyosatidagi keskinlikni ochib qo‘ydi.
UEFAning javobi: maydonda berilgan signal
Shu fon ortida UEFA sahnaga chiqdi. Yevropa futbolining bosh organi aprel oxirida Afrika futbol konfederatsiyasi CAF bilan hamkorlikni kuchaytirish bo‘yicha kelishuv imzolagan edi. Endi esa bu qog‘ozdagi niyat aniq ismgacha tushdi: Omar Artan.
UEFA Superkubogini unga topshirish qarori faqat texnik tayinlov emas, aniq siyosiy ishora bo‘lib ko‘rinmoqda. Yevropa uyi allaqachon FIFA bilan keskin ziddiyatda, xususan, Jahon chempionatini xususiy investorlar uchun ochish rejasiga qarshi chiqib kelmoqda. So‘nggi ikki hafta davomida UEFA va Infantino o‘rtasidagi mojaro aynan shu masala atrofida chirmashib ketdi.
Reja barbod bo‘lishida aynan UEFA boshchiligidagi qarshilik hal qiluvchi rol o‘ynadi. Endi esa tashkilot FIFA turnirlarini – hatto Jahon chempionatlarinigina emas – bo‘ykot qilish tahdidi bilan Infantino iste’fosiga bosimni kuchaytirmoqda. Shunday fon ortida Somaliyadan chiqqan hakamga Superkubokni ishonib topshirish futbol maydonida berilgan siyosiy signalga aylanadi.
Ammo bu hikoyaning markazida baribir inson turibdi.
Mogadishudan Yevropa sahnasigacha
Artan 2024 yilda Afrika Millatlar Kubogida hakamlik qilgan birinchi somalilik bo‘ldi. Bu allaqachon tarixiy bosqich edi. Endi esa u ilk bor Yevropada klub darajasidagi yirik finalni boshqaradi.
“O‘zimni omadli his qilaman, lekin bu yerga kelish uchun juda ko‘p mehnat qildim va juda faxrlanaman,” – deydi u. “Tasavvur qilganingizdek, men murakkab sharoitda ulg‘ayganman, lekin bu orzularimni quvishimga to‘sqinlik qilmadi.”
Bu gaplar ortida Mogadishudagi bolalik, urush va beqarorlik fonida futbol maydoni topgan yigitning yo‘li turibdi. Uning uchun hakamlik – shunchaki kasb emas, chiqib ketish yo‘li, o‘zini va mamlakatini boshqacha ko‘rsatish imkoniyati bo‘ldi.
“Sayohatlar qilish, xotiralar yig‘ish va yangi narsalarni o‘rganish har doim ajoyib,” – deya davom etadi u. – “Bu qo‘ng‘iroqni olganimizda, men va oilam uchun bu juda, juda baxtli lahza bo‘ldi.”
Telefon jiringi bir paytlar yopilgan eshikni qayta ochdi. Mayamida yopilgan eshik. Endi esa Parijda, Yevropa futbolining yirik vitrinasida, unga markaziy sahna berilmoqda.
Superkubok – oddiy final emas
PSG va Aston Villa o‘rtasidagi UEFA Superkubogi odatda mavsum oldi vitrinasiga o‘xshaydi: Champions League va Europa League g‘oliblari o‘z kuchini solishtiradigan, yangi yulduzlar ko‘rinadigan, eski yulduzlar esa o‘z mavqeini tasdiqlaydigan uchrashuv.
Bu safar esa diqqat markazida faqat hujumchilar yoki murabbiylar bo‘lmaydi. Start hushtagidan oldin ham ko‘plab nigohlar maydon markazidagi qora forma tomon qadaladi.
UEFA Artan nomzodini CAF bilan hamkorlik doirasida asoslaydi. Afrika hakamlariga Yevropa sahnasida imkoniyat berish – bu rasmiy talqin. Ammo futbol siyosatini kuzatadiganlar uchun bu tayinlov yanada kengroq ma’noga ega: FIFA bilan tortishayotgan UEFA o‘z mustaqil yo‘lini ko‘rsatmoqda, Jahon chempionatidan chetlatilgan hakamga esa o‘z maydonida sahna ochib bermoqda.
Artan uchun esa bu siyosiy maydon emas, futbol maydoni. U uchun bu – nihoyat to‘liq chalinadigan hushtak.
Somaliyalik hakamning hikoyasi endi yangi bobga kirib bormoqda. Savol esa shunday: bu kecha uning uchun faqat bir final bo‘lib qoladimi yoki Yevropa futbolida uzoq davom etadigan yo‘lning boshlanishiga aylanadimi?
