Rodri va futbolning yopiq klubi: to‘liq to‘rtlik
Rodri nihoyat o‘sha yopiq eshiklar ortidagi, tarixiy kamtar, lekin mutlaqo elita klubga kirib bordi. Endi uning vitrinasi to‘rtlikdan iborat: World Cup, European Championship, Champions League va Ballon d’Or. Futbolchining shaxsiy “grand-slemi” deysizmi, “futbolni tugatish” deysizmi – nomi muhim emas, mazmuni bir xil: eng yuqori cho‘qqilarning barchasi zabt etilgan.
Bu yo‘lni bosib o‘tganlar soni barmoq bilan sanarli. Har biri – alohida davr, alohida uslub, lekin yakuniy natija bir xil: to‘liq to‘rtlik.
Beckenbauer va Müller: hammasi bir kunda
Tarixni ilk bo‘lib to‘liq yozib chiqqanlar – Franz Beckenbauer va Gerd Müller. 1974-yil 7-iyul. West Germany – Netherlands finali. Müller g‘alaba to‘pini uradi, mamlakat World Cupni ko‘taradi, va shu bilan ikkisi ham to‘plamni to‘ldiradi.
Ular bu turnirga allaqachon Bayern Munich bilan 1974 European Cupni yutib kelgan, undan ikki yil avval esa Die Mannschaft bilan European Championshipni qo‘lga kiritgan edi. Der Kaiser uchala jamoani ham kapitan sifatida boshqargan, Der Bomber esa uchala finalda ham gol urgan. Ballon d’Or? Müller 1970-yilda, Beckenbauer 1972-yilda olgan. Ikki yil ichida to‘liq to‘rtlik – tezlik bo‘yicha hali ham o‘lchov mezoni.
Zidane: Parijdan Glasgowgacha bo‘lgan yo‘l
Keyingi a’zo paydo bo‘lishi uchun deyarli 30 yil kutishga to‘g‘ri keldi. Zinedine Zidane 2002-yilda Real Madrid bilan Champions League yutib, o‘sha mashhur finaldagi “o‘sha zarba”ni darvozaga yo‘llaganida, uning kolleksiyasi nihoyat to‘liq bo‘ldi.
Uning javonida allaqachon 1998 World Cup, o‘sha yilgi Ballon d’Or va 2000 European Championship turgan edi. 2002-yilgi final – shunchaki chiroyli yakun, futbol tarixidagi eng nafis to‘rtliklardan biriga qo‘yilgan muhr bo‘ldi.
Braziliyalik sehrgarlar: Rivaldo va Ronaldinho
Rivaldo bu klubga 2003-yilda qo‘shildi. 1999-yilda Brazil bilan Copa América va o‘sha yilgi Ballon d’Or – boshlanishi. 2002-yil World Cup – davom. 2003-yilda esa Milan bilan Champions League. Bitta kichik “yulduzcha” bor: finalda Juventusga qarshi o‘yinda u maydonga tushmagan, lekin butun turnir davomida muhim rol o‘ynagan. Medali, sovrini, to‘rtligi – hammasi joyida.
Ronaldinho hikoyasi ham shunga o‘xshash. 1999-yilda Copa América g‘olibi sifatida medal oladi, lekin finalda zaxirada qoladi. Baribir hisobga kiradi. Keyin 2002 World Cup, 2005 Ballon d’Or va 2006-yilda Barcelona bilan Champions League. Futbol tarixidagi eng quvnoq tabassumlardan biri ham to‘liq to‘rtlikka ega bo‘lgan.
Messi: uzoq kutishning mukofoti
Bu ro‘yxatda Lionel Messi bo‘lmasligi mumkin emas edi. U Champions Leagueni ilk bor 2006-yilda Barcelona tarkibida yutadi, lekin 2009-yilgi g‘alabada to‘liq asosiy rolga chiqadi. O‘sha yili Ballon d’Or ham uning qo‘liga o‘tadi.
Keyin esa uzoq, og‘ir, hatto dramatik deyish mumkin bo‘lgan tanaffus. Klub darajasida hamma narsani yutgan Messi uchun yillab kutilgan xalqaro sovrinlar nihoyat 2021 Copa América bilan keladi. Oradan bir yil o‘tib, 2022 World Cup bilan to‘plam to‘liq bo‘ladi. To‘rtlikning eng kechikkan, lekin eng shov-shuvli yakunlaridan biri.
Rodri: ikki yil ichida cho‘qqilar marafoni
Endi esa Rodri. Yakshanba kuni u World Cupni qo‘lga kiritib, 2023 Champions League, 2024 Euros va 2024 Ballon d’Or yoniga qo‘ydi. Shu bilan u ham “to‘liq to‘rtlik” klubiga rasmiy a’zo bo‘ldi.
Tezlik bo‘yicha undan tezroq faqat bitta odam – yana o‘sha Beckenbauer. Der Kaiser o‘z to‘rtligini ikki yil ichida yig‘ib bo‘lgan. Rodri esa zamonaviy futbolning ulkan yuklamalari, rotatsiyalar va raqobat darajasi fonida shunga yaqin tempda marraga yetdi. Bu tasodif emas, davrning eng to‘liq, eng ishonchli yarim himoyachilaridan biri sifatidagi maqomning rasmiy tasdig‘i.
Ayollar futbolida hali yopilmagan sahifa
Ayollar futbolida bu to‘rtlik hanuz hech kim tomonidan “yopilmagan”. Sabab ham aniq: Ballon d’Or Féminin atigi yetti marta topshirilgan xolos.
Alexia Putellas va Aitana Bonmatí shu yettita sovrindan beshtasini o‘zaro bo‘lishib olishdi. Ikkalasi ham Champions League va World Cupni yutgan. Lekin to‘liq to‘rtlik uchun yana bitta bo‘lak yetishmaydi – European Championship. Yangi imkoniyat – faqat 2029-yilda.
Megan Rapinoe ham yaqin kelgan: 2019 Ballon d’Or Féminin, World Cup va Concacaf W Championship. Biroq klub darajasidagi qit’a chempionligi unga nasib etmadi. Bunda ham mantiq bor: Concacaf darajasida to‘liq qamrovli klub turniri 2024-yildan keyingina yo‘lga qo‘yildi.
Savol ochiq qoladi: ayollar futbolida birinchi bo‘lib bu to‘rtlikni kim yopadi?
World Cup: gollar emas, assistlar sahnasi
Michael Rossning savoli boshqa yo‘nalishda: World Cup tarixida eng ko‘p assist kimda?
Turnirning ilk davrlarida statistik ma’lumotlar to‘liq saqlanmagani, teletranslyatsiyalar yo‘qligi sababli aniq hisobni faqat 1966-yildan boshlab yuritish mumkin. Shunga qaramay, so‘nggi mundial – 2026 – rekordlarni yangiladi: bitta turnir doirasida eng ko‘p assist va umumiy hisobda ham yangi cho‘qqi.
1966-yildan beri bitta World Cupda eng ko‘p assist qilgan futbolchi – Michael Olise. U 2026-yilda France safida 7 ta golga pas berdi. Uning ortidan 1970-yilda Brazil bilan 6 ta assist qayd etgan Pelé keladi.
5 tadan assist bilan Robert Gadocha (Poland, 1974), Pierre Littbarski (West Germany, 1982), Diego Maradona (Argentina, 1986) va Thomas Hässler (West Germany, 1994) turibdi. 4 tadan berib, ro‘yxatni kengaytirganlar esa Siggi Held, Tostão, Zico, Igor Belanov, Michael Ballack, Francesco Totti, Juan Román Riquelme, Juan Cuadrado, Bruno Guimarães, Brahim Díaz, Lionel Messi, Martin Ødegaard va Kylian Mbappé.
Umumiy hisobda esa cho‘qqi endi bir kishiga tegishli. 2006–2026 oralig‘ida Lionel Messi World Cup o‘yinlarida jami 12 ta assist berdi va 8 ta assist bilan ikkinchi o‘rinda turgan Diego Maradonani ortda qoldirdi. 7 tadan assist bilan Grzegorz Lato, Pierre Littbarski va Michael Olise keyingi pog‘onada. 6 tadan jamlaganlar orasida Pelé, Uwe Seeler, Thomas Hässler, David Beckham, Francesco Totti, Bastian Schweinsteiger, Thomas Müller, Ivan Perisic va Kylian Mbappé bor.
England uchun esa eng ko‘p assist – 6 ta – David Beckham hisobida. Uning ortidan 4 ta bilan Harry Kane keladi. 3 tadan Bukayo Saka va Anthony Gordon, 2 tadan esa Tommy Taylor, Bobby Moore, Keith Newton, Steve Hodge, Paul Gascoigne, Harry Maguire, Raheem Sterling, Phil Foden, Jude Bellingham va Declan Rice turibdi.
Ballon d’Or va terma jamoadagi kam o‘yinlar paradoksi
Steve Richardsni qiynagan savol esa boshqa: ikki karra Ballon d’Or sohibi bo‘lgan Kevin Keegan atigi 63 ta o‘yin o‘tkazgan. Bu raqam Ballon d’Or egalari orasida qanchalik kam?
Oldingi davrlarda terma jamoalar o‘yinlari bugungidek zich bo‘lmagan, shuning uchun ko‘plab erta davr yulduzlari 50 ta o‘yinga ham yetib bormagan. Masalan, Luis Suárez (Spain) – 32 ta, Igor Belanov (USSR) – 33 ta, George Best (Northern Ireland) – 37 ta o‘yinda maydonga tushgan.
Eng kam o‘yin o‘tkazib Ballon d’Or olgan futbolchi – 1961-yilgi g‘olib Omar Sívori. U 1950-yillarning o‘rtalarida Argentina safida 19 ta o‘yin o‘tkazgan, so‘ng Italiyaga ko‘chib o‘tganidan keyin La Albiceleste uni terma jamoadan chetlatgan. 1960-yillarda Italy safida yana 9 ta o‘yin, jumladan 1962 World Cupda ham maydonga tushadi. Jami – atigi 28 ta xalqaro o‘yin.
Ko‘p karra g‘oliblar orasida esa eng kam o‘yin Alfredo Di Stéfano hisobida – Spain, Colombia va Argentina safida jami 41 ta o‘yin, yonida esa 1957 va 1959-yillardagi Ballon d’Or sovrinlari. Uch karra g‘oliblar Johan Cruyff va Marco van Basten ham 100 lik chegarasidan ancha pastda: Cruyff – 48, van Basten – 58 ta o‘yin.
World Cup to‘plari qayerga ketadi?
2014-yilda berilgan savollardan biri hamon qiziqarli: World Cup davomida ishlatilgan to‘plarga nima bo‘ladi?
O‘sha turnirda jami 3 240 ta to‘p ishlatilgan: har bir o‘yinga 20 tadan, barchasiga maxsus yozuv – jamoalar nomi, sana va stadion nomi tushirilgan. Har bir terma jamoaga Braziliyaga kelishi bilanoq mashg‘ulotlar uchun yana 20 tadan to‘p berilgan.
Turnirdan so‘ng bu to‘plar yo‘qolib ketmaydi. Ular jamoalar va hakamlarga, mezbon shaharlarga, Fifa hamkorlariga va Fifa muzeyiga sovg‘a sifatida tarqatiladi. Adidas o‘sha paytda ishlatilgan matchballlarni o‘sha o‘yinda ishtirok etgan mamlakatlarning marketing jamoalariga bergan, ular esa ijtimoiy tarmoqlar orqali muxlislar o‘rtasida turli sovg‘a o‘yinlari uyushtirishga undalgan.
Futboldagi g‘alati tasalli sovrinlar va noodatiy rekordlar
James Mackenzie yaqinda Englandning yarim finaldagi mag‘lubiyati fonida kutilmagan “g‘olib”ni eslatadi: Barcelona hujumchisi Anthony Gordon. U nafaqat England uchun World Cup yarim finalida gol urgan futbolchilar klubiga qo‘shildi, balki butun umrga Leeds Bradford aeroportining VIP zalidan bepul foydalanish huquqini ham qo‘lga kiritdi. Bu haqiqatan ham futbol tarixidagi eng g‘alati tasalli sovrinlardan biri emasmi?
Alan Kinsella esa Irish Premier Division vakili Shelbourne haqida qiziq fakt keltiradi. Klubning erkaklar jamoasi bosh murabbiyi – John Russell. Ayollar jamoasi bosh murabbiyi – Sean Russell. “Sean” – irland tilida “John”ning muqobili. Ular qarindosh emas. Bir klubda erkaklar va ayollar jamoasini amalda bir xil ismli, lekin ikki xil odam boshqarishi – bu futbol tarixida ilk holatmi? Savol ochiq.
John Eales esa 1968-yilgi League Cupdagi noodatiy holatni eslaydi. Plymouth Argyle va Exeter City birinchi davrada to‘qnash keladi. Birinchi o‘yin – 0:0. Bir hafta o‘tib, St James Parkdagi qayta o‘yin – yana 0:0, qo‘shimcha bo‘lim ham golsiz tugaydi. Bir necha kundan so‘ng Torquay Unitedning Plainmoor stadionida ikkinchi qayta o‘yin o‘tkaziladi. 90 daqiqa – yana 0:0. Nihoyat, qo‘shimcha bo‘limning so‘nggi daqiqasida John Kirkham gol uradi va City 1:0 hisobida g‘alaba qozonadi.
329 daqiqa davom etgan, faqat yakunda bitta gol bilan hal bo‘lgan kubok to‘qnashuvi – bu o‘ziga xos rekord emasmi?
Futbol ba’zan shunday: kimdir barcha sovrinlarni yig‘ib, tarixga oltin harflar bilan yoziladi; boshqalar esa butun umrga aeroport VIP zali yoki 329 daqiqalik golsiz dramatik kechalari bilan esda qoladi. Qaysi yo‘l aslida ko‘proq hikoya aytib beradi?
