VAR: Futboldagi bahsli texnologiya va uning ta'siri

Jahon chempionati tomosha qilish marosimining bir bo‘lagiga aylanib bo‘ldi: jamoangiz gol uradi, siz sakrab ketasiz, quchoqlashasiz, baqirasiz… keyin birdan jimib qolasiz. Stadion ham, xonadagi televizor atrofidagi do‘stlar ham kutib qoladi. Chunki bitta so‘z havoda osilib turibdi: VAR.

Endi har bir gol bayrami ehtiyotkorlik bilan boshlanadi. Har qanday zarba, har qanday zarba qaytishi, har qanday to‘p yo‘nalishi orqasidan bir savol yugurib keladi: “Bekor qilinmaydimi?” Shu turnirning eng katta bahslaridan biri ham shunda – video hakamlik texnologiyasi o‘yin adolatini oshiryaptimi yoki futbolning yuragini o‘g‘irlayaptimi?

VAR – bir paytlar orzu bo‘lgan qutqaruvchi

Bugun VAR ko‘pincha “yovuz” sifatida tilga olinadi. Lekin u maydonga shunday la’nat bilan tushmagan. Aksincha, bir davr bor edi: futbolchilar ham, muxlislar ham texnologiyani so‘rab qolishgan.

Hammasi 2009 yilgi jahon chempionati saralashlaridan, France va Ireland o‘rtasidagi o‘yindan boshlangandi. Thierry Henry jarima maydonchasida to‘pni nazoratga olarkan, ko‘pchilik uchun ham maydonda, ham televizor qarshisida bir narsa aniq edi: qo‘l bor edi. Hakam esa hech narsani ko‘rmadi, o‘yin davom etdi, gol sanaldi.

Bu futbol tarixida ilk marta sodir bo‘lgan nohaqlik emasdi. Qadimgi yarani hamma biladi: 1986 yilgi Argentina – England o‘yini, Diego Maradona nomi bilan bog‘liq mashhur “Xudoning qo‘li”. Farqi shundaki, 2009 yilda allaqachon texnologiya bor edi – epizodni shu zahoti qayta ko‘rib, adolatli qaror chiqarish mumkin edi. Futbol esa hanuz ko‘r-ko‘rona davom etardi.

FIFA esa o‘z qoidalarini o‘zgartirishga juda og‘ir qadam tashlaydigan tashkilot. 1970 yilgacha zaxiradan o‘yinchi tushirishning o‘zi taqiqlangan bo‘lgan. O‘sha yilning o‘zida qizil va sariq kartochkalar ilk bor joriy etildi. Ungacha hakam ogohlantirar yoki futbolchini maydondan haydab yuborardi, xolos.

Shunday ehtiyotkor tashkilot o‘zgarish qilishni xohlasa, odatda yangiliklarni avval AQShda sinab ko‘radi. Adelphi University professori Chris Davis eslatadi: futboldagi ko‘plab innovatsiyalar, hatto futbolkalarga ism yozish g‘oyasi ham avval shu mamlakatda paydo bo‘lgan. Amerikalik muxlislar an’anaparastlikka uncha yopishib qolmagan, texnologiyani tezroq qabul qiladi. VAR ham 2014–2015 yillarda Major League Soccer o‘yinlarida sinovdan o‘tdi.

2018da sahnaga chiqdi, 2026ga kelib esa hamma joyda

VAR rasman 2018 yilgi jahon chempionatida ishga tushirildi. Tizim sodda: maydonda asosiy hakamlar brigadasi, alohida xonada esa turli rakurslardan o‘yinni kuzatayotgan video guruhi. Dastlab muxlislarning aksariyati bunga iliq qaradi. Davis ta’kidlashicha, “aniq holatlar to‘g‘rilanayotgandi, o‘yinning halolligi himoya qilinyapti degan tuyg‘u bor edi”.

O‘shanda VAR tez-tez ishga tushmasdi. Aynan shuning o‘zi ham texnologiyani qabul qilishni osonlashtirdi: u favqulodda chora sifatida ko‘rinardi, o‘yinning o‘rnini bosuvchi emas.

Oradan yillar o‘tdi. 2026ga kelib esa VAR – deyarli har daqiqada esga tushadigan, o‘yinni to‘xtatib turadigan odatiy manzara. Penaltidan tortib, jarima maydonchasidagi kichik to‘qnashuvlar, eng ko‘p bahsli mavzu – ofsayd.

Ofsayd qoidasi futbolning eng eski va eng murakkab qonunlaridan biri. 150 yildan oshgan, 45 ta banddan iborat, ming so‘zga yaqin matn. Oddiy qilib aytganda: raqib maydonida, to‘p uzatilgan lahzada, raqib darvozasi chizig‘iga to‘pdan ham, ikkinchi oxirgi himoyachidan ham yaqinroq turgan futbolchi – ofsaydda. Yana bir nuqta: u faol o‘yinda ishtirok etyaptimi-yo‘qmi, bu ham ahamiyatli. Qoidaning maqsadi oddiy – darvoza oldida “poylab turish”ni, arzon gollarni oldini olish.

Amalda esa bu chizig‘u, bu lahzalarni aniqlash VAR davrida haqiqiy minaga aylandi. Millimetrlar, soniyaning bo‘lagi, soniyaning bo‘lagi oldidagi to‘xtash kadrlar – hammasi bahs markazida.

Soniyalarga sig‘magan bahslar: dumba, barmoq, bayram

Bu jahon chempionatida hakamlar ofsayd bo‘yicha VARga qayta-qayta murojaat qilmoqda. Qarorlar esa ko‘p hollarda kulgili, ba’zan esa chiday bo‘lmas darajada achchiq tuyulyapti.

Iran – Belgium o‘yinini olaylik. Eron jamoasi gol urdi, bayram boshlandi. Bir necha lahzadan so‘ng esa monitor qarshisida chizilgan chiziqlar ko‘rinadi: eronlik futbolchining dumbasi ofsaydda. Gol bekor qilinadi.

Oradan ko‘p o‘tmay, yana bir sahna – bu safar Colombia. Hujumchi to‘pi bilan darvoza tomon chopadi, zarba, gol. VAR esa bu safar barmoqni “aybdor” qiladi: hujumchining oyog‘idagi bitta barmoq chiziqdan o‘tib ketgan. Gol yana bekor.

The Athletic nashrining katta yozuvchisi Felipe Cardenas bu jarayonni shunday ta’riflaydi: “O‘yin holati butunlay uzilib qolmoqda”. Futboldagi eng noyob, eng sof lahza – gol va uning bayrami. Endi esa futbolchilar ham, muxlislar ham hakamning qulog‘iga VARdan keladigan xabarni kutib turadi. Quchoqlar yarim ochiq, qichqiriqlar tomoqda tiqilib qolgan holat.

Misrning alamli kechasi va VAR markazidagi portlash

Bu turnirdagi eng katta mojarolardan biri – Egypt va Argentina o‘yini. VAR bu yerda shunchaki fon emas, voqealarning markazida turdi.

O‘yinning katta qismida ustunlik Misr tomonida edi. Ular jasur, intizomli, ishonch bilan o‘ynadi. 67-daqiqaga kelib, ikkinchi golni ham urishdi. Stadion portlab ketdi, tarixiy g‘alaba hidi kelayotgandi.

Shu payt VAR ishga tushdi.

Monitorlarda o‘yindan ancha oldingi epizod qayta-qayta aylantirildi. Maydonning boshqa chekkasida, hujum boshlanishidan oldin sodir bo‘lgan bahsli to‘qnashuv. Video hakamlar buni qoida buzilishi deb topdi. Asosiy hakam monitor yoniga bordi, yozuvlar, chizmalar, sekinlashtirilgan takrorlar… Va qaror: Misrning ikkinchi goli bekor.

O‘yin boshqacha yo‘lga tushdi. Argentina qaytdi, g‘alabani tortib oldi. O‘yindan keyin Misr delegatsiyasi o‘zini o‘g‘irlangandek his qildi. “Bizni Jahon chempionatida talashdi”, degan ohangdagi e’tirozlar yangradi. Shu o‘yin VAR atrofidagi savollarni yanada keskinlashtirdi: texnologiya adolat olib kelayaptimi yoki turnirni boshqarib yuboryaptimi?

Texnologiya va xato: qaysi chiziqda to‘xtash kerak?

Aslida futbol atrofidagi bu bahs bugungi jamiyatdagi katta savolning bir bo‘lagi: texnologiya qachongacha yordam, qachondan boshlab haddan oshish? Har qanday tizimni baribir insonlar boshqaradi. Demak, xolislikka erishishning o‘zi ham cheklangan emasmi?

Felipe Cardenas o‘z pozitsiyasini keskin qo‘yadi: javob, ehtimol, o‘rtada. Futbol muxlisi ba’zan inson xatosi bilan yashashga ham tayyor bo‘lishi kerak. Hakam ham adashishi mumkin – bu o‘yin tabiatining bir qismi. Hozir esa hakam xatosi deyarli “ta’qiqlangan” holatga kelib qoldi. Har bir qaror uchun kamera, chiziq, piksel javob berishi shartdek.

Ammo futbolni sevimli qilgan narsa aynan shu noaniqlik emasmi? Hakam hushtagi, bir lahzalik qaror, minglab odamlarning bir zumda portlashi yoki jimib qolishi.

Ba’zan esa shunchaki qarorni qabul qilishga to‘g‘ri keladi. Hech qanday “lekin”siz. Hech qanday dumba yoki barmoq izlamasdan.